การอนุมานความหมายโดยอ้อมในคัมภีร์อรรถกถาและฎีกา

บทคัดย่อ

บทความเรื่อง “การอนุมานความหมายโดยอ้อมของอรรถกถาและฎีกา” นี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษารูปแบบและหลักการของ “อุปจาระ” (Upacāra) ซึ่งเป็นวิธีการใช้ภาษาโดยอ้อมที่ปรากฏในคัมภีร์อรรถกถาและฎีกาในพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะอุปจาระทั้ง 12 ประเภทที่โบราณจารย์ได้บัญญัติขึ้นเพื่ออธิบายข้อความในพระไตรปิฎกที่มีลักษณะคลุมเครือหรือใช้ภาษาทางธรรมในเชิงนัยยะ งานก่อนหน้าได้กล่าวถึงอุปจาระเหล่านี้เป็นรายกร โดยเน้นการอธิบายตัวอย่างจากคัมภีร์เป็นหลัก แต่ยังขาดการจัดกลุ่มและวิเคราะห์เชิงโครงสร้างทางภาษาศาสตร์ งานชิ้นนี้จึงนำเสนอการจัดหมวดหมู่อุปจาระทั้ง 12 รูปแบบใหม่ โดยอิงกับแนวคิดทางภาษาศาสตร์ว่าด้วย โวหารภาพพจน์ (figurative language) ได้แก่ เมทาฟอร์ (metaphor), เมโทนีมี (metonymy) และ สิเนคโดกี (synecdoche) ร่วมกับกรอบการวิเคราะห์เชิงตรรกะ เช่น การอนุมานโดยอ้อม เพื่ออธิบายหลักการคิดของโบราณจารย์ให้มีระบบและเป็นสากลมากขึ้น ผลการศึกษาพบว่า อุปจาระสามารถจัดกลุ่มได้เป็น 3 หมวดหลัก คือ (1) การเปลี่ยนชนิดความหมาย (พูดถึงสิ่งหนึ่งแต่หมายถึงอีกสิ่งหนึ่ง) (2) ความสัมพันธ์ระหว่างส่วนกับทั้งหมด (3) การเปรียบเปรยโดยใช้อุปมา เพื่อแสดงนัยทางความหมาย การจัดกลุ่มเช่นนี้ช่วยให้สามารถเข้าใจตรรกะการตีความของคัมภีร์ชั้นรองได้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น และสามารถใช้เป็นเครื่องมือสำหรับแปล วิเคราะห์ หรืออธิบายคำสอนในเชิงระบบ งานวิจัยชิ้นนี้เสนอแนะว่า งานตีความคัมภีร์พุทธในอนาคต ควรประยุกต์ใช้แนวคิดจากภาษาศาสตร์ร่วมสมัยเพื่อศึกษาวิธีการใช้ภาษาของโบราณจารย์อย่างเป็นระบบ อันจะช่วยให้การถ่ายทอดพุทธธรรมมีความเข้าใจง่ายและเข้าถึงผู้ฟังร่วมสมัยได้มากยิ่งขึ้น