การพัฒนาระบบความยุติธรรมสมานฉันท์เพื่อแก้ไขปัญหาความรุนแรงในครอบครัว

บทคัดย่อ

การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสภาพปัญหาและการพัฒนาระบบความยุติธรรมเชิงสมานฉันท์เพื่อแก้ไขปัญหาความรุนแรงในครอบครัว 2) ศึกษากฎหมายและการนำความยุติธรรมเชิงสมานฉันท์มาใช้ในการแก้ไขปัญหาความรุนแรงในครอบครัวของประเทศไทยและต่างประเทศ 3) เพื่อเสนอแนวทางการพัฒนากลไกทางกฎหมายในการนำความยุติธรรมเชิงสมานฉันท์มาปรับใช้กับปัญหาความรุนแรงในครอบครัว เป็นการศึกษาเชิงคุณภาพ ด้วยการศึกษาค้นคว้าข้อมูลจากหนังสือ ตำรา บทความ วิชาการ งานวิจัยและเอกสาร โดยนำข้อมูลมาวิเคราะห์ สังเคราะห์และใช้วิธีเรียบเรียงแบบพรรณนาความ เพื่อวิเคราะห์แนวทางการพัฒนาระบบความยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ในบริบทของปัญหาความรุนแรงในครอบครัวในประเทศไทย โดยพิจารณาถึงความเหมาะสม ประสิทธิภาพ และข้อจำกัดของการนำแนวคิดนี้มาปรับใช้ รวมถึงการเสนอแนวทางการพัฒนากลไกทางกฎหมายและนโยบายที่เกี่ยวข้องต่อไป

          ผลการศึกษาพบว่า 1) กระบวนการการแก้ไขปัญหาความรุนแรงในครอบครัวยังไม่สามารถตอบสนองต่อความต้องการของผู้เสียหายและครอบครัวอย่างแท้จริง เนื่องจากความสัมพันธ์ระหว่างผู้กระทำความผิดและผู้เสียหายมีลักษณะพิเศษ การนำแนวคิดความยุติธรรมเชิงสมานฉันท์มาปรับใช้จึงอาจเป็นทางเลือกอีกทางหนึ่งที่เหมาะสมในการจัดการกับปัญหาความรุนแรงในครอบครัว 2) ประเทศไทยปัญหาความรุนแรงในครอบครัวจึงได้มีการตราพระบัญญัติคุ้มครองผู้ถูกกระทำด้วยความรุนแรงในครอบครัว พ.ศ. 2550 ซึ่งมีวิธีการในการดำเนินคดีต่างหาก โดยบังคับใช้เป็นกระบวนวิธีพิจารณาคดีแตกต่างจากคดีทั่วไป เนื่องจากความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนระหว่างผู้กระทำความผิดกับผู้เสียหายที่ต้องใช้ชีวิตร่วมกันในครอบครัว โดยหวังให้ผู้กระทำผิดกลับตัวและยับยั้งการกระทำผิดซ้ำ รวมถึงเพื่อให้เกิดความสัมพันธ์อันดีระหว่างบุคคลในครอบครัว อย่างไรก็ตาม แม้จะมีกฎหมายออกมาใช้บังคับและให้ความคุ้มครองผู้ถูกกระทำด้วยความรุนแรง แต่ก็ไม่อาจแก้ไขปัญหาดังกล่าวให้หมดสิ้นไปจากสังคมได้ ยังคงมีผู้ที่กระทำและถูกกระทำด้วยความรุนแรงอยู่อีกมาก ซึ่งแตกต่างจากกฎหมายต่างประเทศ อาทิ ประเทศสาธารณรัฐฝรั่งเศส มีการกำหนดเรื่องกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ไว้ในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาฝรั่งเศส โดยมีการกำหนดมาตรการในการเบี่ยงเบนไว้ 2 มาตรการ ได้แก่ การไกล่เกลี่ยข้อพิพาท และคำสั่งคุ้มครองชั่วคราวเพื่อเป็นประโยชน์ต่อผู้ถูกกระทำความรุนแรงในครอบครัว

ผู้ศึกษาจึงมีข้อเสนอแนะในการพัฒนาระบบความยุติธรรมสมานฉันท์เพื่อแก้ไขปัญหาความรุนแรงในครอบครัว ดังนี้ ข้อเสนอแนะเชิงกฎหมาย (1) ภายใต้พระราชบัญญัติคุ้มครองผู้ถูกกระทำด้วยความรุนแรงในครอบครัว ควรมีการกำหนดกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ในคดีความรุนแรงในครอบครัวให้จัดให้มีกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ในคดีความรุนแรงในครอบครัว เพื่อส่งเสริมการระงับข้อพิพาท การเยียวยาผู้เสียหาย และการฟื้นฟูความสัมพันธ์ภายในครอบครัว ทั้งนี้ ต้องกระทำโดยสมัครใจของคู่กรณีและอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของหน่วยงานของรัฐที่ได้รับมอบหมาย ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย (1) จัดตั้ง “ศูนย์ยุติธรรมสมานฉันท์ชุมชน” ภายใต้สำนักงานอัยการสูงสุด (2) เพิ่มกลไกคุ้มครองผู้เสียหาย และการติดตามหลังสมานฉันท์ (3) พัฒนาหลักสูตรอบรมผู้ปฏิบัติในกระบวนการสมานฉันท์ (4) กำหนดกลไกติดตามและประเมินผลในเชิงระบบ