ผีตาโขน: การใช้วัฒนธรรมท้องถิ่นกับการออกแบบและพัฒนาผลิตภัณฑ์ทางวัฒนธรรมบนฐานอัตลักษณ์ของจังหวัดเลย
คำสำคัญ:
วัฒนธรรมท้องถิ่น, ผีตาโขน, การออกแบบและพัฒนาผลิตภัณฑ์, ผลิตภัณฑ์ทางวัฒนธรรมบทคัดย่อ
บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาวัฒนธรรมผีตาโขน อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย และ 2) ศึกษาการใช้วัฒนธรรมท้องถิ่นออกแบบและพัฒนาผลิตภัณฑ์ทางวัฒนธรรมบนฐานอัตลักษณ์จังหวัดเลย เก็บรวบรวมข้อมูลจากเอกสารและการลงพื้นที่อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ใช้แนวคิดผลิตภัณฑ์ทางวัฒนธรรม แนวคิดเศรษฐกิจสร้างสรรค์ แนวคิดการออกแบบและพัฒนาผลิตภัณฑ์ในการศึกษา วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา พบว่า 1) ผีตาโขนมีนัยหมายถึง คนที่สวมใส่หน้ากากปิดบังหน้าตาที่แท้จริง สวมเสื้อผ้าเครื่องแต่งกายลักษณะรุ่มร่าม สีสดใสและมิดชิด และนัยประเพณีท้องถิ่นที่จัดขึ้น ช่วงงานบุญเดือน 7 ชาวบ้านเรียกว่า “งานบุญหลวง” มีผีตาโขนจากหลายหมู่บ้านเข้าร่วมการละเล่น และขบวนแห่จำนวนมาก ส่วนอัตลักษณ์ของผีตาโขนคือหน้ากากที่ถูกทำขึ้นอย่างประณีตและวิจิตรด้วยระบายสีลวดลายไทย และลายสมัยใหม่ด้วยสีที่จัดจ้าน สวมเสื้อผ้าเครื่องแต่งกายที่ตัดเย็บจากผ้าสมัยใหม่ที่มีสีสดใส การประดับตกแต่งด้วยหมากกะแหล่ง และกระดิ่งรอบเอวเพื่อให้เคลื่อนไหวแล้วมีเสียงดัง และ 2) การใช้ผีตาโขนออกแบบ และพัฒนาผลิตภัณฑ์ทางวัฒนธรรม มีขั้นตอนดังนี้ (1) ขั้นการศึกษาข้อมูลจากเอกสาร งานวิจัย และการลงพื้นที่เพื่อสร้างความเข้าใจ และรับรู้ถึงประสบการณ์ทางอารมณ์ และความรู้สึก (2) ขั้นการปฏิบัติการสร้างสรรค์ ด้วยการกำหนดแนวคิด การออกแบบร่าง การพัฒนาแบบร่าง การพิจารณาแบบร่าง การดำเนินผลิตต้นแบบ และการประเมินต้นแบบเบื้องต้น โดยระหว่างการดำเนินการผลิตนั้น นักออกแบบจะปรับปรุง และแก้ไขให้ผลิตภัณฑ์ต้นแบบนั้นมีความเป็นไปได้ต่อการผลิตซ้ำ มีภาพลักษณ์และอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมสอดคล้องกับรสนิยมของกลุ่มผู้บริโภคเป้าหมาย และ (3) ขั้นการประเมินผล แบ่งเป็น 2 กระบวนการ คือ ประเมินโดยกลุ่มผู้เชี่ยวชาญ มีเกณฑ์ดังนี้ เนื้อหาเรื่องราว ประโยชน์ใช้สอย รูปแบบผลิตภัณฑ์ ความคิดสร้างสรรค์ การผลิต และคุณภาพ และประเมินโดยกลุ่มผู้บริโภคเป้าหมาย มีเกณฑ์ดังนี้ เนื้อหาเรื่องราว ประโยชน์ใช้สอย ภาพลักษณ์และความสวยงาม คุณภาพและคุณค่าของผลิตภัณฑ์
เอกสารอ้างอิง
กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (2559). นิยามอุตสาหกรรมวัฒนธรรมและผลิตภัณฑ์วัฒนธรรมไทย. สืบค้นเมื่อ 12 กันยายน 2568, จาก www.culture.go.th
ขวัญชนก การถาง เสกสรรค์ ตันยาภิรมย์ และภรดี พันธุภากร. (2560). ผีตาโขนการออกแบบระติมากรรม ตกแต่ง แหล่งท่องเที่ยวทางวัฒนธรรมท้องถิ่นอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย. วารสารศิลปกรรมบูรพา, 20(3), 257-269.
จารุวรรณ ขำเพชร. (2560). พื้นที่เศรษฐกิจสร้างสรรค์ย่านสุขุมวิท. วารสารวิชาการนวัตกรรมสื่อสารสังคม, 5(1), 42-50.
จิติมา เสือทอง ขวัญใจ สุขก้อน สุภัทรา ลูกรักษ์ ดวงรัตน์ ด่านไทยนํา และกฤษฎิ์ ตุลวรรธนะ. (2566). แนวทางการออกแบบภาพประกอบบนบรรจุภัณฑ์เพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวประเพณีผีตาโขนจังหวัดเลย. Procedia of Multidisciplinary Research, 1(3), 1-10.
ชมจันทร์ ดาวเดือน. (2558). การพัฒนาและออกแบบผลิตภัณฑ์กระเป๋าสตรีจากผ้าทอโบราณบ้านผาทั่งจังหวัดอุทัยธานี. วารสารวิชาการศิลปะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร, 6(1), 121-133.
ตระกูลพันธ์ พัชรเมธา. (2558). การออกแบบและพัฒนาผลิตภัณฑ์จากขี้เลื่อยไม้ยางพารา. วารสารวิชาการ คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์, 14(1), 83-94.
ทัตพร สกุลรักอรุโณทัย. (2558). พิธีกรรมจากประเพณีผีตาโขนสู่เครื่องประดับร่วมสมัย (ศิลปนิพนธ์ปริญญาศิลปบัณฑิต สาขาวิชาการออกแบบผลิตภัณฑ์). นครปฐม:มหาวิทยาลัยศิลปากร.
ทิบดี ทัฬหกรณ์ และธีระวัฒน์ จันทึก. (2561). ปัจจัยสู่ความสำเร็จของผู้ประกอบการเชิงสร้างสรรค์ ในยุคเศรษฐกิจสร้างสรรค์. Veridian E-Journal, Silpakorn University, 11(1), 396-410.
ไทยโรจน์ พวงมณี และณศิริ ศิริพริมา. (2567). ผีตาโขน: จากศิลปะพื้นบ้านสู่ศิลปะสร้างสรรค์ในพื้นที่วัฒนธรรม อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสงขลา, 6(1), 217-243.
ธีระชัย สุขสด. (2554). การออกแบบผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม. กรุงเทพฯ: โอเดียนสโตร์.
นพพร จันทรนําชู. (2555). เศรษฐกิจสร้างสรรค์: ความหมาย แนวคิด และโอกาสสำหรับประเทศไทย.วารสารศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, 10(1), 52-62.
ปิยพร สุทธิทรัพย์. (2564). การศึกษาการรับรู้คุณค่ามรดกวัฒนธรรมประเพณีผีตาโขน (วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาการบริหารงานวัฒนธรรม). กรุงเทพมหานคร:มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
เพชรา บุดสีทา และอำไพ แสงจันทร์ไทย. (2567). การพัฒนาและออกแบบผลิตภัณฑ์วัสดุธรรมชาติจากกาบกล้วย เพื่อเพิ่มรายได้ให้กับเกษตรกร จังหวัดกําแพงเพชร. วารสารสหวิทยาการเพื่อการพัฒนา มหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์, 14(2), 1-17.
ศักรินทร์ หงส์รัตนาวรกิจ สาริกา จันทิมา และสุพรรณวดี เลิศสพุง. (2564). การพัฒนาผลิตภัณฑ์ผีตาโขนจากดินปั้นกากมะพร้าว. วารสารเทคโนโลยีคหกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลพระนคร, 3(2), 27-41.
ศุภวิชญ์ มาสาซ้าย. (2558). การละเล่นผีตาโขน: รูปแบบและการสร้างสรรค์สู่ผลิตทางวัฒนธรรม. Journal of Art Klong Hok, 2(2), 50-73.
สุทธินันท์ ศรีอ่อน. (2565). จินตนาการหน้ากากผีในวัฒนธรรมพุทธสองฝั่งโขง. วิวิธวรรณสาร, 6(3), 87-104.
Amatyakul, S., Apichatvullop, Y., & Chamaratana, T. (2016). Consumption of Phi Ta Khon cultural products. Khon Kaen: Faculty of Humanities and Social Sciences, Khon Kaen University.
Rowe, P. G. (1987). Design thinking. Cambridge: The MIT Press.
Throsby, D. (2001). Economics and culture. New York: Cambridge University Press.
