ธรรมาภิบาลปัญญาประดิษฐ์สำหรับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น: โอกาส ความเสี่ยง และกรอบการกำกับดูแล
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ วิเคราะห์ธรรมาภิบาลปัญญาประดิษฐ์สำหรับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น โดยศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างโอกาสในการนำปัญญาประดิษฐ์มาเพิ่มประสิทธิภาพการให้บริการสาธารณะกับความเสี่ยงที่อาจกระทบต่อสิทธิ ความเสมอภาค ความโปร่งใส และความรับผิดทางปกครอง รวมถึงสังเคราะห์แนวทางกำกับดูแลจากเอกสารวิชาการ กฎหมาย นโยบาย และมาตรฐานที่เกี่ยวข้อง เพื่อเสนอกรอบการใช้ปัญญาประดิษฐ์ที่สอดคล้องกับหลักนิติธรรมและคุณค่าสาธารณะ
ผลการศึกษาพบว่า ปัญญาประดิษฐ์สามารถช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการดำเนินงานขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เช่น การจัดการคำร้อง การให้ข้อมูลประชาชน การคาดการณ์ความต้องการบริการ การวางแผนจัดเก็บขยะ การเฝ้าระวังภัยพิบัติ และการสนับสนุนการตัดสินใจเชิงพื้นที่ อย่างไรก็ตาม การนำมาใช้มีความเสี่ยงจากความคลาดเคลื่อนและอคติของข้อมูล การละเมิดข้อมูลส่วนบุคคล ความไม่โปร่งใส การพึ่งพาผู้ขาย การโจมตีทางไซเบอร์ ความเหลื่อมล้ำทางดิจิทัล และการใช้ผลลัพธ์ของระบบแทนดุลพินิจของเจ้าหน้าที่โดยขาดการตรวจสอบ ทั้งนี้ กฎหมายไทยที่เกี่ยวข้องกระจายอยู่ในกฎหมายหลายฉบับ จึงจำเป็นต้องพัฒนาเป็นกระบวนการกำกับดูแลตลอดวงจรชีวิตของระบบ โดยบทความเสนอกรอบกำกับดูแล 6 ขั้น ได้แก่ การจัดทำบัญชีระบบและกำหนดวัตถุประสงค์ การจัดระดับความเสี่ยง การประเมินฐานกฎหมายและผลกระทบ การอนุมัติและจัดสรรความรับผิด การใช้งานภายใต้การกำกับของมนุษย์ และการตรวจสอบ อุทธรณ์ และปรับปรุง
ผู้ศึกษามีข้อเสนอแนะว่า องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นควรเริ่มใช้ปัญญาประดิษฐ์กับภารกิจที่มีความเสี่ยงต่ำ และกำหนดมาตรการกำกับดูแลให้เข้มข้นตามระดับผลกระทบต่อสิทธิของประชาชน ควรส่งเสริมการใช้ทรัพยากรร่วมกันในระดับจังหวัดหรือเครือข่ายท้องถิ่น กำหนดเงื่อนไขด้านคุณภาพข้อมูล ความมั่นคงปลอดภัย และการตรวจสอบไว้ในสัญญาจัดซื้อจัดจ้าง รวมทั้ง ต้องมีบุคคลรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ของระบบอย่างชัดเจน โดยไม่ควรใช้ระบบอัตโนมัติเป็นผู้ตัดสินขั้นสุดท้ายในเรื่องที่กระทบต่อสิทธิ สวัสดิการ ใบอนุญาต โทษ หรือภาระของประชาชน เพื่อให้การใช้ปัญญาประดิษฐ์ช่วยเพิ่มสมรรถนะขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นควบคู่กับการคุ้มครองหลักนิติธรรมและความไว้วางใจของประชาชน
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความนี้ได้รับการเผยแพร่ภายใต้สัญญาอนุญาต Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0) ซึ่งอนุญาตให้ผู้อื่นสามารถแชร์บทความได้โดยให้เครดิตผู้เขียนและห้ามนำไปใช้เพื่อการค้าหรือดัดแปลง หากต้องการใช้งานซ้ำในลักษณะอื่น ๆ หรือการเผยแพร่ซ้ำ จำเป็นต้องได้รับอนุญาตจากวารสารเอกสารอ้างอิง
คณะกรรมการขับเคลื่อนแผนปฏิบัติการด้านปัญญาประดิษฐ์แห่งชาติ. (2565). แผนปฏิบัติการด้านปัญญาประดิษฐ์แห่งชาติเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (พ.ศ. 2565–2570). สืบค้นเมื่อ 10 กรกฎาคม 2569, จาก https://ai.in.th/about-ai-thailand/
พระราชบัญญัติการบริหารงานและการให้บริการภาครัฐผ่านระบบดิจิทัล พ.ศ. 2562. (2562, 22 พฤษภาคม). ราชกิจจานุเบกษา, เล่ม 136, ตอนที่ 67 ก, หน้า 57–66.
พระราชบัญญัติข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ. 2540. (2540, 10 กันยายน). ราชกิจจานุเบกษา, เล่ม 114, ตอนที่ 46 ก.
พระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562. (2562, 27 พฤษภาคม). ราชกิจจานุเบกษา, เล่ม 136, ตอนที่ 69 ก, หน้า 52–95.
พระราชบัญญัติวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง พ.ศ. 2539. (2539, 14 พฤศจิกายน). ราชกิจจานุเบกษา, เล่ม 113, ตอนที่ 60 ก.
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560. (2560, 6 เมษายน). ราชกิจจานุเบกษา, เล่ม 134, ตอนที่ 40 ก, หน้า 1–90.
สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์. (2566). แนวทางการประยุกต์ใช้ปัญญาประดิษฐ์อย่างมีธรรมาภิบาลสำหรับผู้บริหารองค์กร. สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์.
สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์. (2567). แนวทางการประยุกต์ใช้ Generative AI อย่างมีธรรมาภิบาลสำหรับองค์กร. สืบค้นเมื่อ 10 กรกฎาคม 2569, จาก https://www.etda.or.th/th/Useful-Resource/GovernanceGuideline_v1.aspx
สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์. (2568). ครั้งแรกของไทย! ดีอี–ETDA เปิด (ร่าง) หลักการกฎหมาย AI เน้นคุมความเสี่ยงสูง. สืบค้นเมื่อ 10 กรกฎาคม 2569, จาก https://www.etda.or.th/th/pr-news/law_ai.aspx
สำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล (องค์การมหาชน). (2564). กรอบการทำงานปัญญาประดิษฐ์ภาครัฐ (AI Government Framework). สำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล (องค์การมหาชน).
สำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล (องค์การมหาชน). (2566). แผนพัฒนารัฐบาลดิจิทัลของประเทศไทย พ.ศ. 2566–2570. สืบค้นเมื่อ 12 กรกฎาคม 2569, จาก https://www.dga.or.th/policy-standard/policy-regulation/dga-019/dga-027/dg-plan-2566-2570/
Bovens, M., & Zouridis, S. (2002). From street-level to system-level bureaucracies: Howinformation and communication technology is transforming administrative discretion and constitutional control. Public Administration Review, 62(2), 174–184.
Busuioc, M. (2021). Accountable artificial intelligence: Holding algorithms to account. Public Administration Review, 81(5), 825–836.
European Parliament & Council of the European Union. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 of 13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence. Official Journal of the European Union, L 2024/1689.
Moore, M. H. (1995). Creating public value: Strategic management in government. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2024). Recommendation of the Council on Artificial Intelligence (OECD/LEGAL/0449). Retrieved July 20, 2026, from https://legalinstruments.oecd.org/en/instruments/OECD-LEGAL-0449
Tabassi, E. (2023). Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1.0) (NIST AI 100-1). Gaithersburg, MD: National Institute of Standards and Technology. https://doi.org/10.6028/NIST.AI.100-1
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (2021). Recommendation on the ethics of artificial intelligence. Paris: UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf00 00381137
Wirtz, B. W., Weyerer, J. C., & Geyer, C. (2019). Artificial intelligence and the public sector-Applications and challenges. International Journal of Public Administration, 42(7), 596–615.
