วิเคราะห์หลักธรรมในอริยวังสสูตรที่ส่งเสริมการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา

พระมหาทิวา  ฐานิสฺสโร (ประเสริฐศักดิ์); ธานี สุวรรณประทีป

ผู้แต่ง

พระมหาทิวา ฐานิสฺสโร (ประเสริฐศักดิ์) หลักสูตรปริญญาพุทธศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาวิปัสสนาภาวนา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย
รศ. ดร.ธานี สุวรรณประทีป หลักสูตรปริญญาพุทธศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาวิปัสสนาภาวนา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

คำสำคัญ:

อริยวังสสูตร, อริยวงศ์ 4, สันโดษ, วิปัสสนาภาวนา, วิปัสสนาปัญญา

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่องนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาหลักธรรมที่ปรากฏในอริยวังสสูตรตามคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท และ 2) เพื่อวิเคราะห์หลักธรรมในอริยวังสสูตรที่ส่งเสริมการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร ศึกษาข้อมูลจากพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย โดยเฉพาะอริยวังสสูตรในพระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต รวมทั้งอรรถกถา ฎีกา หนังสือ ตำรา บทความวิชาการ งานวิจัย และวิทยานิพนธ์ที่เกี่ยวข้อง เครื่องมือที่ใช้ ได้แก่ แบบบันทึกและวิเคราะห์ข้อมูลเอกสาร โดยวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา การตีความเชิงพุทธธรรม และการสังเคราะห์เชิงพรรณนา

ผลการวิจัยพบว่า

1) หลักธรรมสำคัญในอริยวังสสูตร ได้แก่ อริยวงศ์ 4 ประการ คือ ความสันโดษในจีวร ความสันโดษในบิณฑบาต ความสันโดษในเสนาสนะ และความยินดีในการละอกุศลและเจริญกุศล โดยมีองค์ธรรมสนับสนุน ได้แก่ ความไม่ยึดติด การเห็นโทษของความติดข้อง ความเพียร สติ สัมปชัญญะ และปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก ซึ่งสะท้อนกระบวนการฝึกตนจากการจัดระเบียบชีวิตภายนอกไปสู่การพัฒนาจิตภายใน และ 2) หลักธรรมดังกล่าวส่งเสริมการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาโดยความสันโดษช่วยลดตัณหาและความฟุ้งซ่าน ความไม่ติดข้องช่วยให้รู้เท่าทันอารมณ์ ความเพียร สติ และสัมปชัญญะช่วยให้กำหนดรู้สภาวธรรมอย่างต่อเนื่อง ส่วนการละอกุศลและเจริญกุศลนำไปสู่การพัฒนาปัญญาและการคลายความยึดมั่น

องค์ความรู้ที่ได้จากการวิจัยสามารถสังเคราะห์เป็น Ariyavaṁsa Vipassanā Knowledge Model ซึ่งแสดงกระบวนการจากอริยวงศ์ 4 ความสันโดษ ลดตัณหาและความยึดติด ความเพียร สติ และสัมปชัญญะ รู้เท่าทันสภาวธรรม ละอกุศลและเจริญกุศล วิปัสสนาปัญญา คลายอุปาทาน โดยชี้ให้เห็นว่าอริยวงศ์ 4 เป็นฐานสำคัญที่เชื่อมวิถีชีวิตแบบสันโดษกับการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาอย่างเป็นระบบ

เอกสารอ้างอิง

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

มาลี ดันแคน, และวิโรจน์ คุ้มครอง. (2566). วิเคราะห์การปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในเมฆิยสูตร. วารสารนวัตกรรมการจัดการศึกษาและการวิจัย, 5(4), 967–974.

https://so02.tci-thaijo.org/index.php/jemri/article/view/263133

พรลักษณ์ แม้นบุตร, และธานี สุวรรณประทีป. (2566). วิเคราะห์การปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในสามัญญผลสูตร. วารสารนวัตกรรมการจัดการศึกษาและการวิจัย, 5(5), 1085–1092. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/jemri/article/view/263266

พระมหาณรงค์ ปญฺญาวุฑฺโฒ (โหลแก้ว), วิโรจน์ คุ้มครอง, และชัยชาญ ศรีหานู. (2568). แนวทางการเจริญสติปัฏฐาน 4 ในโพธิปักขิยธรรมเพื่อสนับสนุนการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน. วารสาร มจร บาฬีศึกษาพุทธโฆสปริทรรศน์, 11(3), 947–964. https://so05.tci-thaijo.org/index.php/Palisueksabuddhaghosa/article/view/280835

พระมหาภาณุวัฒน์ แขวงโสภา, และธานี สุวรรณประทีป. (2566). วิเคราะห์การปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในกิงสุโกปมสูตร. วารสารนวัตกรรมการจัดการศึกษาและการวิจัย, 5(5), 1135–1142. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/jemri/article/view/263058

พระมหาระพีพงศ์ คำเหลี่ยม. (2567). การเผยแผ่ธรรมด้านธุดงควัตรของพระมหากัสสปเถระเพื่อประยุกต์ใช้ในสังคมสงฆ์ไทย. วารสารนวัตกรรมการจัดการศึกษาและการวิจัย, 6(3), 683–692. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/jemri/article/view/270125

พระมหาสุเมธ ญาณธโร เทียนศรี. (2569). วิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างสติสัมปชัญญะกับการปฏิบัติวิปัสสนาตามหลักสติปัฏฐาน 4. วารสาร มจร บาฬีศึกษาพุทธโฆสปริทรรศน์, 12(2), 739–752. https://so05.tci-thaijo.org/index.php/Palisueksabuddhaghosa/article/view/288748

พระมหาวิรัต อาจารสุโภ, พระมหาขวัญชัย กิตฺติเมธี, พระมหาสมบูรณ์ วุฑฺฒิกโร, และสมิทธิพล เนตรนิมิต. (2562). การศึกษาวิเคราะห์อริยวังสปฏิปทาในคัมภีร์พระพุทธศาสนา. วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์ มจร, 7(2), 435–446. https://so03.tci-thaijo.org/index.php/journal-peace/article/view/124839

พระสุชาติ ศักดิ์ศรีนภากุล, และวิโรจน์ คุ้มครอง. (2566). วิเคราะห์การปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในกายสูตร. วารสารนวัตกรรมการจัดการศึกษาและการวิจัย, 5(5), 1051–1058. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/jemri/article/view/263263

ไพฑูรย์ อุทัยคาม, พระมหาสมบูรณ์ วุฑฺฒิกโร, และแม่ชีกฤษณา รักษาโฉม. (2566). ศึกษาวิเคราะห์คุณค่าในการดำเนินชีวิตตามหลักสันโดษในพระพุทธศาสนา. วารสาร มจร บาฬีศึกษาพุทธโฆสปริทรรศน์, 9(2), 234–247. https://so05.tci-thaijo.org/index.php/Palisueksabuddhaghosa/article/view/259093

Anālayo. (2003). Satipaṭṭhāna: The direct path to realization. Windhorse Publications.

Gethin, R. M. L. (1992). The Buddhist path to awakening: A study of the Bodhi-Pakkhiyā Dhammā. Brill.

Ho, C. Y. Y., Yu, B. C. L., & Mak, W. W. S. (2022). Nonattachment mediates the associations between mindfulness, well-being, and psychological distress: A meta-analytic structural equation modeling approach. Clinical Psychology Review, 95, 102175. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2022.102175

Jarukasemthawee, S., Halford, W. K., Fox, A., Smith, L., Pisitsungkagarn, K., Trower, P., Jones, C., Hamawandy, S., McLean, J. P., Leangsuksant, T., & Sittwong, J. (2024). Development and validation of the Mindfulness Insight Scale. Personality and Individual Differences, 216, 112416. https://doi.org/10.1016/j.paid.2023.112416

Sahdra, B., Ciarrochi, J., & Parker, P. (2016). Nonattachment and mindfulness: Related but distinct constructs. Psychological Assessment, 28(7), 819–829. https://doi.org/10.1037/pas0000264

Uthayaratana, T., O’Brien, W. H., Teerapong, T., Peijsel, C., Boonyarit, I., & Intapaj, T. B. (2026). Effects of Buddhist interventions in their original context: A meta-analysis. Mindfulness, 17(4), 992–1033. https://doi.org/10.1007/s12671-026-02797-8

Wang, C. (2025). Beyond mindfulness: How Buddhist meditation transforms consciousness through distinct psychological pathways. Frontiers in Psychology, 16, 1649564. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1649564