การประยุกต์หลักธรรมทางพระพุทธศาสนาในการพัฒนาโรงเรียน สู่ความเป็นองค์กรแห่งคุณธรรม

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาแนวคิดเกี่ยวกับโรงเรียนในฐานะองค์กรแห่งคุณธรรม 2) วิเคราะห์หลักธรรมทางพระพุทธศาสนาที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาโรงเรียนสู่ความเป็นองค์กรแห่งคุณธรรม และ 3) เสนอแนวทางการประยุกต์หลักธรรมทางพระพุทธศาสนาในการพัฒนาโรงเรียนสู่ความเป็นองค์กรแห่งคุณธรรม โดยใช้วิธีการศึกษาเชิงเอกสารจากพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย คัมภีร์และเอกสารทางพระพุทธศาสนา ตลอดจนเอกสารวิชาการที่เกี่ยวข้องกับการบริหารสถานศึกษา องค์กรคุณธรรม และการพัฒนาผู้เรียน

ผลการศึกษาพบว่า โรงเรียนในฐานะองค์กรแห่งคุณธรรมมิใช่เพียงสถานศึกษาที่มีกิจกรรมส่งเสริมคุณธรรมเป็นครั้งคราว แต่ต้องเป็นองค์กรที่สามารถบูรณาการคุณธรรมเข้ากับระบบบริหาร ภาวะผู้นำของผู้บริหาร ความเป็นแบบอย่างของครู การจัดการเรียนรู้ พฤติกรรมของนักเรียน วัฒนธรรมองค์กร และความร่วมมือกับครอบครัว วัด และชุมชน หลักธรรมทางพระพุทธศาสนาที่เหมาะสมต่อการพัฒนาโรงเรียน ได้แก่ ไตรสิกขา พรหมวิหาร 4 สังคหวัตถุ 4 หิริโอตตัปปะ และอิทธิบาท 4 โดยไตรสิกขาทำหน้าที่เป็นกรอบแม่ในการพัฒนาพฤติกรรม จิตใจ และปัญญา พรหมวิหาร 4 ใช้พัฒนาภาวะผู้นำของผู้บริหารและความเป็นครู สังคหวัตถุ 4 ใช้สร้างความร่วมมือ หิริโอตตัปปะใช้ปลูกจิตสำนึกทางศีลธรรม และอิทธิบาท 4 ใช้พัฒนาความมุ่งมั่น ความเพียร และความรับผิดชอบของนักเรียน ครู และบุคลากร

องค์ความรู้ที่สังเคราะห์ได้คือ B-SHIFT Model ซึ่งประกอบด้วย 5 องค์ประกอบ ได้แก่ 1) Brahmavihāra Leadership ภาวะผู้นำและความเป็นครูตามหลักพรหมวิหาร 4 2) Saṅgahavatthu Collaboration การสร้างความร่วมมือตามหลักสังคหวัตถุ 4 3) Hiri-Ottappa Consciousness การปลูกจิตสำนึกละอายและเกรงกลัวต่อความผิด 4) Iddhipāda Commitment การพัฒนาความมุ่งมั่นตามหลักอิทธิบาท 4 และ 5) Trisikkhā Development การพัฒนาทั้งระบบตามหลักไตรสิกขา โมเดลดังกล่าวสะท้อนว่า การพัฒนาโรงเรียนสู่ความเป็นองค์กรแห่งคุณธรรมต้องดำเนินการเชิงระบบ เพื่อเปลี่ยนคุณธรรมจากระดับนโยบายและกิจกรรมไปสู่ระดับวัฒนธรรมองค์กรที่ยั่งยืน