พระพุทธศาสนาเพื่อการพัฒนาจิตใจของผู้เรียนในสังคมปัจจุบัน

เกษสุนีย์ สายแก้ว

ผู้แต่ง

เกษสุนีย์ สายแก้ว วิทยาลัยสงฆ์พุทธปัญญาศรีทวารวดี มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

คำสำคัญ:

พระพุทธศาสนา, การพัฒนาจิตใจ, ผู้เรียน, การจัดการเรียนรู้, สติ

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ปัญหาทางจิตใจของผู้เรียนในสังคมปัจจุบัน ศึกษาหลักพุทธธรรมที่สามารถนำมาประยุกต์ใช้ในการพัฒนาจิตใจของผู้เรียน และสังเคราะห์แนวทางการบูรณาการพระพุทธศาสนาสู่กระบวนการจัดการเรียนรู้ โดยพิจารณาจากบริบทการเปลี่ยนแปลงของสังคมดิจิทัล การแข่งขันทางการศึกษา ความคาดหวังจากครอบครัวและสังคม ตลอดจนปัญหาสุขภาพจิตของเด็กและเยาวชนไทย เนื้อหาชี้ให้เห็นปัญหาสำคัญของผู้เรียน ได้แก่ การขาดสติและสมาธิ ความเครียดและความวิตกกังวล การควบคุมอารมณ์ ความสัมพันธ์กับผู้อื่น การเปรียบเทียบตนเองกับผู้อื่น การขาดความยืดหยุ่นต่อความล้มเหลว และการขาดเป้าหมายหรือความหมายของชีวิต หลักพุทธธรรมที่เหมาะสมต่อการพัฒนา ได้แก่ สติ–สัมปชัญญะ อัปปมาทะ ขันติ พรหมวิหาร 4 โยนิโสมนสิการ และอริยสัจ 4 ซึ่งสามารถนำไปใช้ผ่านกิจกรรมการฝึกสติ การสะท้อนคิด การวิเคราะห์กรณีศึกษา การสนทนาเชิงจริยธรรม กิจกรรมจิตอาสา และการบันทึกการเรียนรู้เกี่ยวกับตนเอง บทความเสนอองค์ความรู้ใหม่ในรูปแบบ Buddhist Mind Development Model for Learners ประกอบด้วย 4 ขั้น ได้แก่ รู้ตน (Aware) กำกับจิต (Regulate) คิดด้วยปัญญา (Reflect) และพัฒนาชีวิต (Flourish) โมเดลดังกล่าวสะท้อนแนวคิดการเปลี่ยนการเรียนรู้พระพุทธศาสนาจากการจดจำหลักธรรมไปสู่การฝึกปฏิบัติและประสบการณ์ เพื่อเสริมสร้างผู้เรียนให้มีสติ กำกับตนเองได้ คิดอย่างมีปัญญา อยู่ร่วมกับผู้อื่นอย่างเกื้อกูล และดำเนินชีวิตอย่างมีคุณค่าในสังคมปัจจุบัน

เอกสารอ้างอิง

กรมสุขภาพจิต. (2569). Mental Health Check-in: ตรวจสุขภาพใจออนไลน์. https://checkin.dmh.go.th/

จิตตินันท์ บุญสถิรกุล, และคาลอส บุญสุภา. (2567). การพัฒนากรอบความคิดแบบเติบโตเพื่อเพิ่มความยืดหยุ่นทางจิตใจเมื่อเผชิญปัญหา. วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์ มจร, 12(3), 1230–1240. https://so03.tci-thaijo.org/index.php/journal-peace/article/view/271761

ณัฐสันต์ แก้วโสวัฒนะ, และพระมหาหรรษา ธมฺมหาโส. (2564). การพัฒนากระบวนการเรียนรู้ที่มีสติเป็นฐาน ศึกษากรณี: นักเรียนระดับชั้นประถมศึกษาตอนปลาย โรงเรียนบ้านท่าคอยนาง จังหวัดศรีษะเกษ. วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์ มจร, 9(3), 1015–1027. https://so03.tci-thaijo.org/index.php/journal-peace/article/view/249564

พิชชานันท์ มหันตกาสี, และณัฏฐภรณ์ หลาวทอง. (2568). การพัฒนาวิธีการประเมินตนเองเพื่อพัฒนาทักษะการปฏิบัติเครื่องเป่าไทยของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษา: การประยุกต์ใช้แนวคิดการประเมินเป็นการเรียนรู้ด้วยการสะท้อนคิดจากการบันทึกวิดีโอเพื่อให้ข้อมูลย้อนกลับ. วารสารการวัด ประเมินผล สถิติ และการวิจัยทางสังคมศาสตร์, 6(1), 39–55. https://so03.tci-thaijo.org/index.php/mesr/article/view/278880

พรพิมล วิญญา, มนัสนันท์ หัตถศักดิ์, และกรกฎา นักคิ้ม. (2568). ปัจจัยที่ส่งผลต่อความเห็นอกเห็นใจผู้อื่นของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 โรงเรียนสระบุรีวิทยาคม. วารสารสหศาสตร์การพัฒนาสังคม, 3(4), 486–501. https://so12.tci-thaijo.org/index.php/JISDIADP/article/view/3413

พระครูวิลาศกาญจนธรรม, และแม่ชีกุลภรณ์ แก้ววิลัย. (2565). การพัฒนาจิตอาสาตามแนวทางพระพุทธศาสนา. วารสาร มจร กาญจนปริทรรศน์, 2(2), 117–126. https://so05.tci-thaijo.org/index.php/Kanchana-editor/article/view/254655

ภาณุมาศ อักโข, ไพรินทร์ กึกก้อง, พิมพกานต์ หารลำยอง, พิรญาณ์ ดอกจันทร์รี, ภควดี โสธรรมมงคล, ภัทรวรรณ ครองยุทธ, ภุมรินทร์ ฐานะ, และอัจฉรา คำมะทิตย์. (2567). ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์ต่อภาวะบีบคั้นทางจิตใจของวัยรุ่นไทยในสถานการณ์โควิด 19 ในระยะเตรียมการปรับเป็นโรคประจำถิ่น. วารสารวิจัยนวัตกรรมและหลักฐานเชิงประจักษ์ทางสุขภาพ, 2(1), 35–45. https://he03.tci-thaijo.org/index.php/PBRI/article/view/1519

มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

ลลิตา เลี่ยมประวัติ, และลำไย สีหามาตย์. (2567). การพัฒนาสื่อหนังสือภาพเพื่อเสริมสร้างความเข้าใจเรื่องการเหยียดรูปลักษณ์และความเห็นอกเห็นใจสำหรับเด็กประถมศึกษาในช่วงอายุ 10–12 ปี. วารสาร มจร อุบลปริทรรศน์, 9(1). https://so06.tci-thaijo.org/index.php/mcjou/article/view/272618

วีรสิทธิ์ ประกอบศรี, และภาวิณี ศรีสุขวัฒนานันท์. (2564). การพัฒนาการกำกับอารมณ์ตนเองของนักเรียนออทิสติกโดยประยุกต์หลักสูตรโซน. วารสารวิจัยและพัฒนาการศึกษาพิเศษ, 10(2), 53–68. https://ejournals.swu.ac.th/index.php/rise/article/view/13734

วรัญญู กองชัยมงคล. (2567). ความสัมพันธ์ระหว่างความนิยมความสมบูรณ์แบบกับสุขภาวะเชิงอัตวิสัยในนิสิตนักศึกษามหาวิทยาลัย โดยมีความเมตตากรุณาต่อตนเองเป็นตัวแปรส่งผ่าน. วารสารจิตวิทยาคลินิกไทย (Online), 55(1), 14–26. https://so03.tci-thaijo.org/index.php/tci-thaijclinicpsy/article/view/273322

สถาบันราชานุกูล กรมสุขภาพจิต. (2567). แผนปฏิบัติการพัฒนาระบบและบริการสุขภาพจิตเด็กและเยาวชนอย่างบูรณาการ (พ.ศ. 2566–2570). กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข.

สมเจตน์ ผิวทองงาม. (2566). การเรียนรู้ในพระพุทธศาสนา: ทฤษฎีและการนำไปประยุกต์ใช้. วารสารสมาคมพัฒนาวิชาชีพการบริหารการศึกษาแห่งประเทศไทย (สพบท.), 5(4), 246–263. https://so04.tci-thaijo.org/index.php/JAPDEAT/article/view/267609

สวรรยา นามพรหม. (2567). การพัฒนาทักษะการคิดวิเคราะห์และผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนโดยใช้รูปแบบการจัดการเรียนรู้ผ่านการสะท้อนคิด (Reflective Teaching) ในรายวิชาสังคมศึกษา. Journal of Applied Education, 2(6), 1–12. https://so16.tci-thaijo.org/index.php/JAE/article/view/1206

อิศรา รุ่งทวีชัย, ดลดาว ปูรณานนท์, และชมพูนุท ศรีจันทร์นิล. (2562). การศึกษาความหมายในชีวิตเชิงประสบการณ์ของนักศึกษาระดับปริญญาตรี คณะครุศาสตร์. มหาจุฬาวิชาการ, 6(ฉบับพิเศษ), 85–99. https://so04.tci-thaijo.org/index.php/JMA/article/view/148824

โรงพยาบาลสุรินทร์. (2567). ผลการดำเนินงาน Green Clinic โรงพยาบาลสุรินทร์: พัฒนาระบบดูแลสุขภาพจิตแบบองค์รวมในสถานศึกษา. ใน ผลงานวิชาการ Best Practice กระทรวงสาธารณสุข. กระทรวงสาธารณสุข.

UNICEF Thailand. (2022). Strengthening mental health and psychosocial support systems and services for children and adolescents in East Asia and Pacific region: Thailand country report.

UNICEF Thailand. (2024). The costs and benefits of mental health and psychosocial support for children and adolescents in education settings in Thailand. https://www.unicef.org/thailand/reports/benefits-investing-school-based-mental-health-support