รูปแบบกิจกรรมพุทธานุสติกรรมฐานเพื่อสร้างเสริมสุขภาพจิตของผู้สูงอายุ

พระกิตติฐานันดร์ ชิษณุพงศ์

ผู้แต่ง

พระกิตติฐานันดร์ ชิษณุพงศ์ หลักสูตรพุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

คำสำคัญ:

การวิจัยแบบผสานวิธี, ผู้สูงอายุ, พุทธานุสติกรรมฐาน, รูปแบบกิจกรรม, สุขภาพจิต

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาองค์ประกอบและแนวทางในการออกแบบกิจกรรมพุทธานุสติกรรมฐานสำหรับผู้สูงอายุ 2) พัฒนารูปแบบกิจกรรมพุทธานุสติกรรมฐานเพื่อสร้างเสริมสุขภาพจิตของผู้สูงอายุ และ 3) ประเมินผลการใช้รูปแบบกิจกรรมที่พัฒนาขึ้น การวิจัยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสานวิธี (Mixed Methods Research) โดยบูรณาการข้อมูลเชิงคุณภาพและเชิงปริมาณ การประเมินผลเชิงปริมาณใช้แบบแผนการทดลองกลุ่มเดียววัดก่อนและหลังการทดลองกับผู้สูงอายุ จำนวน 29 คน เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ แบบวัดสุขภาพจิตคนไทยฉบับสั้น (TMHI–15) แบบประเมินการรับรู้และทัศนคติต่อการปฏิบัติพุทธานุสติกรรมฐาน แบบสังเกตพฤติกรรมการมีส่วนร่วม และแบบประเมินความพึงพอใจ ส่วนข้อมูลเชิงคุณภาพเก็บรวบรวมโดยการสัมภาษณ์เชิงลึกและการสนทนากลุ่ม วิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา และวิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณด้วยค่าเฉลี่ยและการทดสอบค่าทีสำหรับกลุ่มตัวอย่างที่สัมพันธ์กัน

ผลการวิจัยพบว่า

1) องค์ประกอบในการออกแบบกิจกรรมพุทธานุสติกรรมฐานสำหรับผู้สูงอายุประกอบด้วย 5 ด้าน ได้แก่ ด้านเนื้อหาธรรม ด้านกระบวนการปฏิบัติ ด้านวิทยากร ด้านสภาพแวดล้อม และด้านการประเมินผล โดยการออกแบบกิจกรรมควรยึดผู้สูงอายุเป็นศูนย์กลางและคำนึงถึงความเหมาะสมด้านร่างกาย จิตใจ และบริบทการดำเนินชีวิต 2) รูปแบบกิจกรรมที่พัฒนาขึ้นประกอบด้วยการบรรยายธรรม การสวดมนต์ การเจริญพุทธานุสติ การเดินจงกรม การสนทนาธรรม และการสะท้อนประสบการณ์จากการปฏิบัติ ซึ่งสังเคราะห์เป็น BUDDHANUSSATI–MH Model และ 3) ผลการประเมินภายหลังเข้าร่วมกิจกรรมพบว่า ผู้สูงอายุมีคะแนนสุขภาพจิตโดยรวมเพิ่มขึ้นจากค่าเฉลี่ย 44.34 เป็น 49.76 อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (t = 4.91, p < .001) คะแนนการรับรู้เกี่ยวกับพุทธานุสติกรรมฐานเพิ่มขึ้นจากค่าเฉลี่ย 3.49 เป็น 4.06 (t = 5.81, p < .001) และคะแนนทัศนคติเพิ่มขึ้นจากค่าเฉลี่ย 4.09 เป็น 4.26 (t = 2.69, p = .012) ขณะที่พฤติกรรมการมีส่วนร่วมโดยรวมอยู่ในระดับยอดเยี่ยม (ค่าเฉลี่ย = 4.65) และความพึงพอใจต่อกิจกรรมอยู่ในระดับมาก ผลการวิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพสอดคล้องกับผลเชิงปริมาณ โดยพบว่า ผู้สูงอายุมีความสงบและผ่อนคลายทางจิตใจมากขึ้น เกิดความปีติ มีความเข้าใจเกี่ยวกับหลักและวิธีปฏิบัติพุทธานุสติกรรมฐานชัดเจนขึ้น สามารถประยุกต์ใช้ในการดำเนินชีวิตประจำวัน และเกิดปฏิสัมพันธ์ทางสังคมที่ดีระหว่างผู้เข้าร่วมกิจกรรม

เอกสารอ้างอิง

กรมกิจการผู้สูงอายุ. (2567). สถานการณ์ผู้สูงอายุไทย พ.ศ. 2566. กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์.

สุจริต สุวรรณชีพ, นันทนา รัตนากร, กาญจนา วณิชรมณีย์, พรรณี ภาณุวัฒน์สุข, และนันท์นภัส ประสานทอง (บ.ก.). (2558). แนวทางการดูแลทางด้านสังคมจิตใจของผู้สูงอายุเพื่อป้องกันปัญหาสุขภาพจิต (ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 1, พิมพ์ครั้งที่ 4). สำนักส่งเสริมและพัฒนาสุขภาพจิต กรมสุขภาพจิต.

มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

Baer, R. A. (2003). Mindfulness training as a clinical intervention: A conceptual and empirical review. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 125–143. https://doi.org/10.1093/clipsy.bpg015

Biddle, B. J. (1979). Role theory: Expectations, identities, and behaviors. Academic Press. https://doi.org/10.1016/C2009-0-03121-3

Chiesa, A., & Serretti, A. (2011). Mindfulness based cognitive therapy for psychiatric disorders: A systematic review and meta-analysis. Psychiatry Research, 187(3), 441–453. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2010.08.011

Erikson, E. H. (1963). Childhood and society (2nd ed., rev. & enl.). W. W. Norton & Company.

Grossman, P., Niemann, L., Schmidt, S., & Walach, H. (2004). Mindfulness-based stress reduction and health benefits: A meta-analysis. Journal of Psychosomatic Research, 57(1), 35–43. https://doi.org/10.1016/S0022-3999(03)00573-7

Havighurst, R. J., Neugarten, B. L., & Tobin, S. S. (1968). Disengagement and patterns of aging. In B. L. Neugarten (Ed.), Middle age and aging: A reader in social psychology (pp. 161–172). University of Chicago Press.

Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144–156. https://doi.org/10.1093/clipsy.bpg016

Keyes, C. L. M., & Lopez, S. J. (2002). Toward a science of mental health: Positive directions in diagnosis and interventions. In C. R. Snyder & S. J. Lopez (Eds.), Handbook of positive psychology (pp. 45–59). Oxford University Press.

Pinquart, M., & Sörensen, S. (2000). Influences of socioeconomic status, social network, and competence on subjective well-being in later life: A meta-analysis. Psychology and Aging, 15(2), 187–224. https://doi.org/10.1037/0882-7974.15.2.187