การสร้างอัตลักษณ์ชุมชนด้วยการสื่อสารซอฟต์พาวเวอร์ผ่านการวิจัยเชิงปฏิบัติการ แบบมีส่วนร่วมของชุมชนเขาคูหา อำเภอรัตภูมิ จังหวัดสงขลา
คำสำคัญ:
อัตลักษณ์ชุมชน, การมีส่วนร่วม, ซอฟต์พาวเวอร์บทคัดย่อ
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษากระบวนการร่วมสร้างอัตลักษณ์ชุมชนผ่านการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมในชุมชนเขาคูหา อำเภอรัตภูมิ จังหวัดสงขลา โดยใช้กรอบแนวคิดบูรณาการ 5 ประการ ได้แก่ การพัฒนาเชิงพื้นที่ การมีส่วนร่วมของชุมชน อัตลักษณ์ชุมชน ซอฟต์พาวเวอร์และการสื่อสารเชิงวัฒนธรรม และระบบอัตลักษณ์แบรนด์ การวิจัยดำเนินการด้วยระเบียบวิธีวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม โดยมีกลุ่มผู้ให้ข้อมูลหลัก ได้แก่ ผู้นำชุมชน ผู้ผลิตสมุนไพรเทพทาโร ภาคีด้านวัฒนธรรม และผู้ใช้ผลิตภัณฑ์ จำนวน 20–35 คน
ผลการศึกษาพบว่า กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนมีลักษณะเป็นพลวัต มิได้ดำเนินไปแบบลำดับขั้นเชิงเส้น แต่พัฒนาอย่างต่อเนื่องผ่านปฏิสัมพันธ์ระหว่างชุมชน นักวิจัย และภาคีเครือข่าย ตั้งแต่การสร้างความไว้วางใจ การเปิดพื้นที่รับฟัง การแลกเปลี่ยนประสบการณ์ ไปจนถึงการร่วมวิเคราะห์และออกแบบแนวทางพัฒนา ส่งผลให้เกิดการตกผลึกของความหมายร่วม เกี่ยวกับอัตลักษณ์ชุมชน ซึ่งตั้งอยู่บนฐานการยอมรับร่วมของสมาชิก มากกว่าการกำหนดจากภายนอก
ข้อค้นพบสำคัญคือ หลักโคได้รับการยืนยันในฐานะสัญลักษณ์อัตลักษณ์เชิงพื้นที่ที่สะท้อนมิติภูมิทัศน์ ความทรงจำ และความรู้สึกร่วมของชุมชน และถูกนำไปประยุกต์ใช้ในการออกแบบตราสินค้าและพัฒนาผลิตภัณฑ์สมุนไพรเทพทาโร นอกจากนี้ กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมยังมีบทบาทสำคัญในการเสริมสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของร่วม ทุนทางสังคม และการเปลี่ยนแปลงเชิงการรับรู้ โดยชุมชนเริ่มตระหนักถึงคุณค่าและศักยภาพของผลิตภัณฑ์ในฐานะทุนทางวัฒนธรรมที่สามารถต่อยอดสู่เศรษฐกิจซอฟต์พาวเวอร์ แม้ผลลัพธ์เชิงเศรษฐกิจยังไม่ปรากฏชัดในเชิงปริมาณ แต่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงด้านทัศนคติ ความเชื่อมั่น และความคาดหวังต่อการพัฒนาในระยะยาวอย่างมีนัยสำคัญ
เอกสารอ้างอิง
Arnstein, S. R. (1969). A ladder of citizen participation. Journal of the American Institute of Planners, 35(4), 216–224.
Baum, F., MacDougall, C., & Smith, D. (2006). Participatory action research. Journal of epidemiology and community health, 60(10), 854.
Bergold, J., & Thomas, S. (2012). Participatory research methods: A methodological approach in motion. Forum Qualitative Sozialforschung, 13(1), 1-33.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
Carson, L. (2008). The IAP2 Spectrum: Larry Susskind in conversation with IAP2 members. International Journal of Public Participation, 2(2), 67-84.
Castells, M. (1997). The Power of Identity. Oxford: Blackwell.
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design (4th ed.). California: Sage.
Guest, G., Namey, E., & Chen, M. (2020) A simple method to assess and report thematic saturation in qualitative research. PLoS ONE, 15(5), 1-17.
Hall, S. (1990). Cultural Identity and Diaspora. In Rutherford, J. (Ed.), Identity: Community, Culture, Difference. (pp. 222–237). London: Lawrence & Wishart.
Kemmis, S., Mctaggart, R., & Nixon, R. (2014). The Action Research Planner: Doing Critical Participatory Action Research. Singapore: Springer.
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Beverly Hills: Sage.
Nye, J. S. (2004). Soft Power: The means to success in world politics. New York: Public Affairs.
Ray, C. (2006). Neo-endogenous rural development in the EU. In Shucksmith, P. & Brown , D. L. (Eds.), Rural Change and Sustainability. (pp. 65–83). London: Springer.
Rong, T., Ristevski, E., & Carroll, M. (2023). Exploring community engagement in place-based approaches in areas of poor health and disadvantage: A scoping review. Health & Place, 81, 1-16.
UNESCO. (2022). Re|Shaping Policies for Creativity: Addressing Culture as a Global Public Good. Paris: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
