ศึกษาการกำหนดรู้เวทนาในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท

บทคัดย่อ

บทความวิจัยมีวัตถุประสงค์ศึกษาวิเคราะห์เวทนาที่ปรากฏในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาทเพื่อนำมาเป็นอารมณ์กำหนดรู้ให้จิตเข้าสู่การบรรลุธรรมตามหลักวิปัสสนาภาวนา โดยศึกษาข้อมูลจากคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท คือ พระไตรปิฎก อรรถกถา ฎีกา และคัมภีร์อื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องเรียบเรียง บรรยาย ตรวจสอบโดยผู้เชี่ยวชาญ

ผลการวิจัย พบว่า เวทนา คือการรับรู้ที่เกิดขึ้นทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ของทุกสรรพสิ่งที่มีชีวิต มีกระบวนธรรมที่เกิดมาจากอายตนะภายใน 6, อายตนะภายนอก 6, วิญญาณ 6 และผัสสะ 6 มาประชุมกัน เกิดเป็นเวทนา ว่าโดยปรมัตถธรรม เป็นเจตสิกประเภทหนึ่ง ในขันธ์ 5 จัดเป็นเวทนาขันธ์ มีความสำคัญต่อกระบวนการรับรู้ของสิ่งมีชีวิตทั้งหมด ในการเจริญวิปัสสนากรรมฐาน บุคคลกำหนดเวทนา ใช้เป็นอารมณ์ของวิปัสสนากรรมฐาน เป็นเครื่องมือที่ทำให้เกิดสติสัมปชัญญะ เกิดปัญญา จนเห็นความเป็นไตรลักษณ์ ละการยึดถือว่า เป็นสัตว์ บุคคล ตัวตนได้ การกำหนดรู้เวทนาในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท มี 2 ลักษณะ คือ 1) การกำหนดรู้เวทนาโดยอ้อม เป็นการเจริญเวทนาของบุคคลผู้ฟังธรรมเทศนาเกี่ยวกับเวทนาที่พระพุทธเจ้าทรงแสดง เพียงส่งจิตพิจารณาไปตามกระแสแห่งพระธรรมเทศนา ไม่ได้เจริญวิปัสสนาที่มีเวทนาเป็นอารมณ์โดยตรง ก็เป็นผู้มีจิตหลุดพ้นจากกิเลส บรรลุเป็นพระอริยบุคคลประเภทต่าง ๆ เช่น ปัญจวัคคีย์ภิกษุฟังอนัตตลักขณสูตรเป็นต้น 2) การกำหนดรู้เวทนาโดยตรง ตามแนวทางแห่งมหาสติปัฏฐานสูตร เรียกว่า เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน เช่นการกำหนดรู้เวทนาของภิกษุที่ถูกเสือกัด เป็นต้น อีกทั้งผลของการกำหนดรู้เวทนานั้น ทำให้บรรเทาความฟุ้งซ่าน ถีนมิทธะไม่รบกวน สติเกิดเร็ว ผู้ปฏิบัติมีใจเข้มแข็งไม่มีความอาลัยในชีวิต จนได้รับผลขั้นสูงสุด คือการบรรลุเป็นพระอรหันต์  ดังเช่น พระติสสเถระข่มเวทนาที่เกิดจากการใช้ก้อนหินทุบกระดูกขาตนเอง เพื่อให้โจรเห็นว่าตนไม่สามารถหนีไปไหนได้ แล้วเจริญวิปัสสนาจนบรรลุพระอรหันต์ในเวลารุ่งเช้า เป็นต้น