จากผู้รับผลกระทบสู่ผู้ร่วมกำหนดนโยบาย: บทบาทของชุมชนในการเปลี่ยนผ่านพลังงานอย่างเป็นธรรมของประเทศไทย

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้ มุ่งวิเคราะห์บทบาทของชุมชนในการเปลี่ยนผ่านพลังงานอย่างเป็นธรรมของประเทศไทย โดยตั้งคำถามว่า การมีส่วนร่วมของชุมชนควรถูกออกแบบอย่างไรจึงจะก้าวพ้นสถานะผู้รับข้อมูลหรือผู้รับผลกระทบไปสู่การเป็นผู้ร่วมกำหนดนโยบาย การศึกษาใช้การสังเคราะห์เอกสารทางวิชาการ กฎหมาย แผนและนโยบายของรัฐ ตลอดจนรายงานขององค์การระหว่างประเทศ ภายใต้กรอบความเป็นธรรมทางพลังงาน 3 มิติ ได้แก่ ความเป็นธรรมในการกระจาย ความเป็นธรรมเชิงกระบวนการ และความเป็นธรรมด้านการยอมรับ ประกอบกับบันไดการมีส่วนร่วมของพลเมืองและแนวคิดการเปลี่ยนผ่านที่เป็นธรรม

ผลการวิเคราะห์ชี้ว่า เป้าหมายลดก๊าซเรือนกระจกและการเพิ่มพลังงานสะอาดอาจสร้างประโยชน์ต่อส่วนรวม แต่ต้นทุนและผลประโยชน์ไม่ได้กระจายอย่างเสมอกัน ชุมชนที่อยู่ใกล้โครงการอาจรับภาระด้านที่ดิน สิ่งแวดล้อม สุขภาพ วิถีชีวิต และค่าครองชีพ ขณะที่แรงงานและผู้ประกอบการรายย่อยอาจเผชิญความเสี่ยงจากการปรับโครงสร้างเศรษฐกิจ กลไกตามกฎหมายไทยรับรองสิทธิชุมชน การรับฟังความคิดเห็น และการประเมินผลกระทบหลายส่วน แต่การมีส่วนร่วมยังมักเกิดเมื่อกรอบนโยบาย เทคโนโลยี หรือที่ตั้งโครงการถูกกำหนดไว้มากแล้ว จึงเหลือพื้นที่จำกัดสำหรับการเสนอทางเลือกและการต่อรองเงื่อนไข

บทความเสนอ “วงจร 5 สิทธิของชุมชน” ประกอบด้วย สิทธิรับรู้ข้อมูลที่ใช้ตัดสินใจ สิทธิเสนอทางเลือกก่อนเกิดข้อผูกพัน สิทธิร่วมกำหนดเงื่อนไขและการแบ่งปันผลประโยชน์ สิทธิติดตามตรวจสอบ และสิทธิขอทบทวนกับเยียวยา วงจรดังกล่าวเชื่อมการมีส่วนร่วมเข้ากับอำนาจตัดสินใจ ความรับผิดของรัฐและเอกชน และการเรียนรู้ตลอดอายุโครงการ ข้อเสนอสำคัญคือให้ประเมินผลกระทบด้านความเป็นธรรมตั้งแต่ระดับแผน เปิดเผยข้อมูลในรูปแบบที่ประชาชนใช้ได้ จัดสรรทรัพยากรสนับสนุนการมีส่วนร่วมของกลุ่มเปราะบาง สร้างทางเลือกด้านความเป็นเจ้าของและการแบ่งปันผลประโยชน์แก่ชุมชน และจัดให้มีกลไกอุทธรณ์ที่เป็นอิสระ การเปลี่ยนผ่านจะเป็นธรรมเมื่อชุมชนมีอำนาจร่วมกำหนดว่าโครงการใดควรเกิด ที่ใด ภายใต้เงื่อนไขใด และใครต้องรับผิดเมื่อเกิดความเสียหาย