มาตรการเฝ้าระวังติดตามบุคคลที่ผ่านการบำบัดฟื้นฟูผู้เสพยาเสพติด

บทคัดย่อ

การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1. เพื่อศึกษาสภาพปัญหา แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวกับกระบวนการเฝ้าระวังติดตามบุคคลที่ผ่านการบำบัดฟื้นฟูผู้เสพยาเสพติด 2. เพื่อศึกษากฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการเฝ้าระวังติดตามผู้ผ่านการบำบัดฟื้นฟูผู้เสพยาเสพติดของประเทศไทยและต่างประเทศ 3. เพื่อศึกษามาตรการและเสนอแนวทางการเฝ้าระวังติดตามบุคคลที่ผ่านการบำบัดฟื้นฟูผู้เสพยาเสพติด เป็นการศึกษาเชิงคุณภาพ ด้วยการศึกษาค้นคว้าหาข้อมูลจากหนังสือ ตำรา บทความ วิชาการ งานวิจัยและเอกสาร โดยนำข้อมูลมาวิเคราะห์ สังเคราะห์และใช้วิธีเรียบเรียงแบบพรรณนาความ เพื่อให้ได้มาซึ่งแนวทางการเฝ้าระวังติดตามบุคคลที่ผ่านการบำบัดฟื้นฟูผู้เสพยาเสพติด

          ผลการศึกษาพบว่า 1) ประเทศไทยยังขาดบทบัญญัติทางกฎหมายที่กำหนดมาตรการเฝ้าระวังติดตามและดูแลผู้ผ่านการบำบัดฟื้นฟูอย่างเป็นระบบ ภายหลังพ้นกระบวนการบำบัดหรือพ้นโทษแล้ว กฎหมายที่มีอยู่ในปัจจุบันมักให้ความสำคัญกับกระบวนการบำบัดในระยะเริ่มต้นหรือระหว่างการดำเนินคดีเป็นหลัก แต่ยังไม่มีกรอบกฎหมายที่ชัดเจนรองรับการติดตามผลในระยะยาว อาทิ การฟื้นฟูสภาพจิตใจ การกลับคืนสู่สังคม หรือการป้องกันการกระทำผิดซ้ำ นอกจากนี้ ยังปรากฏปัญหาการขาดการบูรณาการระหว่างกระบวนการยุติธรรม หน่วยงานสาธารณสุข และชุมชน โดยแต่ละภาคส่วนดำเนินการภายใต้บทบาทหน้าที่ของตนอย่างแยกส่วน กระบวนการยุติธรรมมุ่งเน้นการควบคุม บังคับใช้กฎหมาย และการลงโทษ ขณะที่ภาคสาธารณสุขให้ความสำคัญกับการรักษาและบำบัดทางการแพทย์ ส่วนชุมชนซึ่งมีบทบาทสำคัญในการเฝ้าระวัง สนับสนุน และฟื้นฟูทางสังคม กลับไม่ได้รับการกำหนดบทบาทอย่างชัดเจนในเชิงกฎหมาย ซึ่งผลจากการไม่มีกลไกบูรณาการดังกล่าว ทำให้การดูแลผู้ผ่านการบำบัดขาดความต่อเนื่อง ผู้ผ่านการบำบัดจำนวนไม่น้อยต้องกลับไปเผชิญกับสภาพแวดล้อมเดิมโดยปราศจากการสนับสนุนที่เหมาะสม ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อการกลับไปกระทำผิดซ้ำ หรือกลับเข้าสู่พฤติกรรมเดิม อันสะท้อนให้เห็นว่าระบบกฎหมายไทยยังมุ่งเน้นการแก้ไขปัญหาในลักษณะเฉพาะหน้า มากกว่าการแก้ไขเชิงโครงสร้างและเชิงป้องกันในระยะยาว 2) กฎหมายที่เกี่ยวข้องกับมาตรการเฝ้าระวังติดตามบุคคลที่ผ่านการบำบัดฟื้นฟูผู้เสพยาเสพติดประมวลกฎหมายยาเสพติด พ.ศ. 2564 พระราชบัญญัติคุมประพฤติ พ.ศ. 2559 และพระราชบัญญัติราชทัณฑ์ พ.ศ. 2560 เป็นต้น นอกจากนี้จะได้ศึกษามาตรการทางกฎหมายในต่างประเทศที่เกี่ยวข้องกับมาตรการเฝ้าระวังติดตามบุคคลที่ผ่านการบำบัดฟื้นฟูผู้เสพยาเสพติด ได้แก่ สหรัฐอเมริกา พระราชบัญญัติป้องกันและควบคุมการใช้ยาเสพติด กฎหมายเกี่ยวกับการคุมประพฤติ ตามประมวลกฎหมายสหรัฐอเมริกา และสหราชอาณาจักร พระราชบัญญัติกระบวนการยุติธรรมทางอาญา ค.ศ. 2003 พระราชบัญญัติการฟื้นฟูผู้กระทำผิด ค.ศ. 1974  และ 3) ผู้ศึกษาจึงมีข้อเสนอแนะ ดังนี้ 1. ควรปรับปรุงบทบัญญัติในประมวลกฎหมายยาเสพติด พ.ศ. 2564 ให้กำหนดกลไกการเฝ้าระวังติดตามภายหลังการบำบัดไว้โดยชัดแจ้ง 2. ควรกำหนดระบบการประเมินความเสี่ยงและการติดตามผู้ผ่านการบำบัดเป็นรายบุคคล โดยแบ่งระดับความเสี่ยงของผู้ผ่านการบำบัดออกเป็นกลุ่มต่าง ๆ เพื่อกำหนดรูปแบบและระยะเวลาการติดตามให้เหมาะสมกับสภาพปัญหาและโอกาสในการกลับไปใช้ยาเสพติดซ้ำ 3. ควรบูรณาการการดำเนินงานระหว่างหน่วยงานที่เกี่ยวข้องให้เป็นระบบเดียวกัน โดยเชื่อมโยงบทบาทของสำนักงานคุมประพฤติ กรมราชทัณฑ์ หน่วยงานสาธารณสุข องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และหน่วยงานภาคประชาสังคม 4. ควรพัฒนาศักยภาพและบทบาทของเจ้าหน้าที่คุมประพฤติและเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้องให้สามารถทำหน้าที่เป็นผู้ติดตาม ดูแล และฟื้นฟูผู้ผ่านการบำบัดได้อย่างมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น