การพัฒนากระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ในคดีอาญา

บทคัดย่อ

การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา 1) เพื่อศึกษาหลักการและแนวคิด ทฤษฎีของกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ในคดีอาญา 2) เพื่อวิเคราะห์สภาพปัญหาและอุปสรรคในการดำเนินงานกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ในคดีอาญาในประเทศไทย 3) เพื่อเสนอแนวทางการพัฒนาและปรับปรุงกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ในคดีอาญาให้มีประสิทธิภาพและสอดคล้องกับบริบททางสังคม เป็นการศึกษาเชิงคุณภาพ ด้วยการศึกษาค้นคว้าข้อมูลจากหนังสือ ตำรา บทความ วิชาการ งานวิจัยและเอกสาร โดยนำข้อมูลมาวิเคราะห์ สังเคราะห์และใช้วิธีเรียบเรียงแบบพรรณนาความ เพื่อหาแนวทางในการพัฒนาและขับเคลื่อนกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ในคดีอาญาให้เกิดประสิทธิผลและยั่งยืนในบริบทสังคมไทย   

ผลการศึกษาพบว่า 1) ผู้ศึกษาได้ศึกษาหลักการและแนวคิด ทฤษฎีของกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ในคดีอาญา ได้แก่ แนวคิดเกี่ยวที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ ทฤษฎีความละอายเชิงบูรณาการ (Theory of Reintegrative Shaming) และทฤษฎีการพรรณนาความรู้สึก (Narrative Theory) เป็นต้น 2) การประยุกต์ใช้ยุติธรรมสมานฉันท์ในคดีอาญายังมีข้อจำกัดหลายประการ เช่น ขอบเขตของกฎหมายที่ยังไม่ครอบคลุม บุคลากรขาดความเชี่ยวชาญ กระบวนการมีความไม่สม่ำเสมอในแต่ละพื้นที่ และการมีส่วนร่วมของประชาชนที่ยังไม่เข้มแข็ง โดยประเทศไทยได้มีการนำกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์มาใช้ในคดีอาญา แต่อย่างไรก็แม้ว่ากระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ (Restorative Justice: RJ) จะถูกนำร่องใช้ในคดีอาญาหลายประเภทดังที่ได้กล่าวไว้ข้างต้น รวมถึงการทดลองใช้ในบางพื้นที่ แม้จะเป็นแนวทางใหม่ที่ช่วยลดความขัดแย้ง เยียวยาผู้เสียหาย ลดภาระระบบคดี และเสริมสร้างความรับผิดชอบของผู้กระทำผิด แต่การนำร่องในปัจจุบันยังเผชิญอุปสรรค ซึ่งแตกต่างจากกฎหมายต่างประเทศ อาทิ ประเทศนิวซีแลนด์มีกฎหมาย Sentencing Act 2002 ซึ่งบัญญัติให้ศาลต้องพิจารณาการเข้าร่วมประชุมสมานฉันท์ การชดใช้ความเสียหาย และการแสดงความสำนึกผิดของผู้กระทำผิดเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการกำหนดโทษ ทำให้กระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ ไม่ใช่ทางเลือกส่วนตัวของพนักงานสอบสวนหรืออัยการ แต่เป็นกลไกที่บูรณาการเข้าในระบบยุติธรรมอย่างเป็นทางการ และยังมีกฎหมายรองรับสิทธิผู้เสียหาย 3) ผู้ศึกษาจึงมีข้อเสนอแนะในการพัฒนาระบบความยุติธรรมสมานฉันท์เพื่อแก้ไขปัญหาความรุนแรงในครอบครัว ดังนี้ ข้อเสนอแนะเชิงกฎหมาย (1) การบังคับใช้กฎหมายในฐานะที่เป็นเครื่องมือ พบว่า ควรนำกฎหมายที่มีอยู่แล้วมาใช้เป็นเครื่องมือ เพื่อส่งเสริมการนำกระบวนการยุติธรรมชุมชนมาใช้ทางปฏิบัติเพิ่มขึ้น โดยการใช้กฎหมายในการบริหารจัดการของฝ่ายบริหาร เช่น พระราชบัญญัติพัฒนาการบริหารงานยุติธรรมแห่งชาติ พ.ศ. 2549 และพระราชกฤษฎีกาว่าด้วยหลักเกณฑ์และวิธีการบริหารกิจการบ้านเมืองที่ดี พ.ศ. 2546 เป็นต้น (2) การแก้ไขปรับปรุงกฎหมายปัจจุบันที่เกี่ยวข้อง พบว่า กฎหมายในปัจจุบันเอื้อต่อกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนอยู่แล้ว เฉพาะในส่วนที่ยังเป็นอุปสรรคก็ควรมีการแก้ไขเพิ่มเติมเพื่อเปิดโอกาสให้ชุมชนสามารถเข้ามามีส่วนร่วมได้เพิ่มมากขึ้น (3) การบัญญัติกฎหมายกลางเป็นการทั่วไป พบว่าแนวทางการออกกฎหมายแม่บทหรือ กฎหมายแกนกลาง เกี่ยวกับการส่งเสริมและสนับสนุน กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนในกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ให้เกิดความชัดเจนและเป็นรูปธรรมต่อไป