วิเคราะห์การพิจารณาขันธ์ 5 ในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาตามอัสสาทสูตร

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาสารัตถะธรรมที่ปรากฏในอัสสาทสูตร และ 2) เพื่อวิเคราะห์การพิจารณาขันธ์ 5 ในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาตามอัสสาทสูตร เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพแบบวิจัยเอกสาร โดยศึกษาข้อมูลปฐมภูมิจากพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย โดยเฉพาะอัสสาทสูตรในสังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค ตลอดจนพระสูตรที่เกี่ยวข้อง อรรถกถา คัมภีร์วิสุทธิมรรค และข้อมูลทุติยภูมิจากหนังสือ บทความ และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ แบบบันทึกและวิเคราะห์ข้อมูลเอกสาร วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา การตีความเชิงพุทธปรัชญา และการสังเคราะห์เชิงพรรณนา

ผลการวิจัยพบว่า

1) สารัตถะธรรมสำคัญในอัสสาทสูตรประกอบด้วยหลัก 3 ประการ ได้แก่ อัสสาทะ อาทีนวะ และนิสสรณะ โดยอัสสาทะหมายถึงสุขและโสมนัสที่อาศัยขันธ์ 5 เกิดขึ้น อันเป็นเหตุให้จิตเกิดความพึงพอใจและมีแนวโน้มเข้าไปยึดติด อาทีนวะหมายถึงการเห็นรูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ส่วนนิสสรณะหมายถึงการกำจัดและละฉันทราคะในขันธ์ 5 อันเป็นการสลัดออกจากความยึดมั่น 2) การพิจารณาขันธ์ 5 ในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาสามารถอธิบายเป็นกระบวนการพัฒนาปัญญาที่ต่อเนื่อง ได้แก่ การกำหนดรู้ขันธ์ตามสภาวะ การรู้เท่าทันเหตุแห่งความพึงพอใจ การเห็นโทษและข้อจำกัดของขันธ์ตามไตรลักษณ์ การคลายความกำหนัด และการละความยึดมั่น ผลการศึกษาจึงชี้ว่า อัสสาทะ อาทีนวะ และนิสสรณะมิใช่หลักธรรมที่แยกขาดจากกัน แต่เป็นกระบวนการทางปัญญาที่สัมพันธ์กันอย่างเป็นลำดับ โดยผู้วิจัยสังเคราะห์เป็น AAN–5K Insight Process Model ซึ่งแสดงความสัมพันธ์ระหว่างขันธ์ 5 กับกระบวนการรู้สิ่งที่จิตติดข้อง เห็นความจริงของสิ่งที่ยึดถือ และคลายความยึดมั่น อันเป็นกรอบสำคัญในการอธิบายการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาตามอัสสาทสูตรอย่างเป็นระบบ