ภาวะผู้นำเชิงพุทธของผู้บริหารสถานศึกษาในศตวรรษที่ 21

เมลดา สุวรรณดี

ผู้แต่ง

เมลดา สุวรรณดี วิทยาลัยสงฆ์พุทธปัญญาศรีทวารวดี มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

คำสำคัญ:

ภาวะผู้นำเชิงพุทธ, ผู้บริหารสถานศึกษา, ศตวรรษที่ 21, BANI World, หลักพุทธธรรม

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์และสังเคราะห์แนวคิดภาวะผู้นำเชิงพุทธสำหรับผู้บริหารสถานศึกษาในศตวรรษที่ 21 ภายใต้บริบทของการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยี สังคม และสภาวะ BANI World ซึ่งประกอบด้วยความเปราะบาง ความวิตกกังวล ความไม่เป็นเส้นตรง และความยากต่อการทำความเข้าใจ โดยศึกษาจากแนวคิดภาวะผู้นำร่วมสมัย งานวิชาการทางการบริหารการศึกษา และหลักพุทธธรรมที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ สัปปุริสธรรม 7 พรหมวิหาร 4 และกัลยาณมิตรธรรม 7 ผลการสังเคราะห์พบว่า ภาวะผู้นำเชิงพุทธมิได้หมายถึงเพียงการที่ผู้บริหารมีคุณธรรมส่วนบุคคล แต่เป็นกระบวนการนำองค์การที่บูรณาการปัญญา คุณธรรม ความสัมพันธ์ และสมรรถนะการบริหารเข้าด้วยกัน โดยสัปปุริสธรรม 7 ทำหน้าที่เป็นฐานด้านปัญญา การรู้ตน การรู้บริบท และการตัดสินใจ พรหมวิหาร 4 เป็นฐานของการบริหารคนด้วยเมตตา ความเข้าใจ และความเป็นธรรม ส่วนกัลยาณมิตรธรรม 7 เป็นฐานของการสื่อสาร การโค้ช การเป็นพี่เลี้ยง และการพัฒนาบุคลากร จากการสังเคราะห์ดังกล่าว ผู้เขียนเสนอ Buddhist Educational Leadership Model for the 21st Century: W–C–D Model ประกอบด้วย 3 มิติ ได้แก่ Wisdom-Based Leadership (ปัญญานำ), Compassionate Management (เมตตาบริหาร), และ Developmental Relationship (กัลยาณมิตรพัฒนา) ซึ่งสามารถใช้เป็นกรอบสำหรับการกำหนดนโยบาย การบริหารครู การพัฒนาผู้เรียน การใช้ AI และเทคโนโลยีอย่างมีจริยธรรม การจัดการความขัดแย้ง การสร้างวัฒนธรรมองค์การ และการสร้างความร่วมมือกับผู้ปกครองและชุมชน โมเดลดังกล่าวสะท้อนแนวคิดสำคัญว่า ผู้บริหารสถานศึกษาในศตวรรษที่ 21 ควร คิดด้วยปัญญา บริหารด้วยเมตตา และพัฒนาคนด้วยความเป็นกัลยาณมิตร เพื่อให้สถานศึกษาสามารถปรับตัวต่อความไม่แน่นอน พัฒนาคุณภาพการศึกษา และดำเนินงานอย่างมีคุณธรรมและยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง

ชฎาภัทร เปี่ยมอินทร์. (2569). ผู้บริหารสถานศึกษานวัตกรรมและเทคโนโลยีการบริหารการศึกษายุคดิจิทัล. วารสารวิจยวิชาการ, 9(5), 447–466. https://so06.tci-thaijo.org/index.php/jra/article/view/292279

ชนิดา สารทอง, และธิดาวัลย์ อุ่นกอง. (2568). ภาวะผู้นำทางวิชาการของผู้บริหารสถานศึกษาในยุคดิจิทัล. วารสารบริหารการศึกษาบัวบัณฑิต. 25(1), 340-354. https://so06.tci-thaijo.org/index.php/BUAJEAD/article/view/280043

ธีระพงษ์ สมเขาใหญ่, และสุเวศ กลับศรี. (2569). การบริหารสถานศึกษาแบบมีส่วนร่วมของผู้บริหารสถานศึกษาตามหลักสังคหวัตถุ 4 ในศูนย์เครือข่ายการศึกษาที่ 10 อำเภอช้างกลาง สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครศรีธรรมราช เขต 2. วารสารศรีสุวรรณภูมิปริทรรศน์, 4(3), 244–257. https://so14.tci-thaijo.org/index.php/JSBR/article/view/3359

พระใบฎีกาสรชัย ชินวโร, พระมหาทวีศักดิ์ คุณธมฺโม, และกิตติพงษ์ ขวัญเมือง. (2568). แนวทางการบริหารสถานศึกษาแบบมีส่วนร่วมเพื่อสร้างชุมชนการเรียนรู้. วารสารสหวิทยาการนวัตกรรมปริทรรศน์, 8(2), 167–177. https://so04.tci-thaijo.org/index.php/jidir/article/view/277860

พระมหาจิรศักดิ์ คุณวํโส. (2569). การศึกษาวิเคราะห์หลักสัปปุริสธรรม 7 กับการพัฒนาภาวะผู้นำในศตวรรษที่ 21. วารสารวิชาการจินตาสิทธิ์ (Online), 4(2). https://so19.tci-thaijo.org/index.php/Chintasit/article/view/3651

พระมหาบันเจตร์ ถิรจิตฺโต (บรรเทาใจ). (2567). แนวทางการเสริมสร้างทักษะของผู้นำในการจัดการองค์กรยุค BANI World ตามหลักพละ 4. วารสารระบบนิเวศการเรียนรู้และปัญญา, 2(2), 1–11. https://so13.tci-thaijo.org/index.php/j_ecosystem_wisdom/article/view/1027

พนิดา ฐานขันแก้ว, และชิษณพงศ์ ศรจันทร์. (2569). ภาวะผู้นำที่แท้จริงของผู้บริหารสถานศึกษาที่ส่งผลต่อการปฏิบัติงานของครู สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาเลย เขต 1. วารสารบัณฑิตศึกษาปริทรรศน์. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/JGSR/article/view/286644

มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

วาสนา ดิษฐ์ประดับ, กาญจนา บุญส่ง, และเสนาะ กลิ่นงาม. (2567). ภาวะผู้นำกับการบริหารสถานศึกษาในยุคดิจิทัล. วารสารศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา, 35(3), 1–14. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/edubuu/article/view/268011

สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา. (2567). หลักเกณฑ์และวิธีการประเมินตำแหน่งและวิทยฐานะข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา ตำแหน่งผู้บริหารสถานศึกษา และที่แก้ไขเพิ่มเติม. https://www.otepc.go.th/th/pa-download/pa-criteria/item/5170-1933-2567.html

สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา. (2569). สรุปภาระงานตำแหน่งผู้บริหารสถานศึกษา (ทุกสังกัด). https://otepc.go.th/en/pa-infographic/item/5996-2026-09-01-07-42-10.html

สุวรรณา มานพ, โกสุม สายใจ, และรพี ม่วงนนท์. (2568). ภาวะผู้นำดิจิทัลของผู้บริหารสถานศึกษา. วารสาร มจร สังคมศาสตร์ปริทรรศน์. https://so03.tci-thaijo.org/index.php/jssr/article/view/286761

อนุวัตร เลิศประวัติ. (2569). การประยุกต์ใช้หลักพุทธธรรมเพื่อเสริมสร้างสมรรถนะหลักของผู้บริหารสถานศึกษา: กรณีศึกษาสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาพระนครศรีอยุธยา เขต 2. วารสารวิรุฬห์ศาสตร์ปริทัศน์, 2(2), 12–22. https://so13.tci-thaijo.org/index.php/JWR/article/view/4169

กอบชัย เมฆดี, ธีระวัฒน์ มอนไธสง และอัจฉรา นิยมาภา. (2568). การมีส่วนร่วมของชุมชนในสถานศึกษายุคใหม่ สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษา. วารสารสังคมพัฒนศาสตร์. 8(12), 249–257. https://so07.tci-thaijo.org/index.php/JSSD/article/view/9773

Boeskens, L., & Meyer, K. (2025). Policies for the digital transformation of school education: Evidence from the Policy Survey on School Education in the Digital Age. OECD Education Working Papers, 328. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/464dab4d-en

Global Education Monitoring Report Team. (2024). Global education monitoring report 2024/5: Leadership in education—Lead for learning. UNESCO. https://www.unesco.org/gem-report/en/publication/leadership

He, P., Guo, F., & Abazie, G. A. (2024). School principals’ instructional leadership as a predictor of teacher’s professional development. Asian-Pacific Journal of Second and Foreign Language Education, 9, Article 63. https://doi.org/10.1186/s40862-024-00290-0

Miao, F., & Holmes, W. (2023). Guidance for generative AI in education and research. UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693

Miao, F., Shiohira, K., & Lao, N. (2024). AI competency framework for students. UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000391105

OECD. (2025). Preparing teachers for digital education: Continuing professional learning on digital skills and pedagogies (OECD Education Policy Perspectives No. 122). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/af442d7a-en

Schleicher, A. (2015). Schools for 21st-century learners: Strong leaders, confident teachers, innovative approaches. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264231191-en