การเสริมสร้างสุขภาวะองค์รวมตามหลักพุทธจิตวิทยาของครอบครัวและสังคมชาวเขา ตำบลแม่อุสุ อำเภอท่าสองยาง จังหวัดตาก

พระปลัดพงษ์นราธร ธมฺมาวุโธ (ไกรนรา); สิริวัฒน์  ศรีเครือดง; สุวัฒสัน  รักขันโท

ผู้แต่ง

พระปลัดพงษ์นราธร ธมฺมาวุโธ (ไกรนรา) พุทธศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาพุทธจิตวิทยา ภาควิชาจิตวิทยา มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย
สิริวัฒน์ ศรีเครือดง ภาควิชาจิตวิทยา คณะมนุษยศาสตร์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย
สุวัฒสัน รักขันโท ภาควิชาจิตวิทยา คณะมนุษยศาสตร์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย

คำสำคัญ:

สุขภาวะองค์รวม, พุทธจิตวิทยา, สังคมชาวเขาปกาเกอะญอ, ภาวนา 4

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาปัญหาการเสริมสร้างสุขภาวะองค์รวมตามหลักพุทธจิตวิทยาของครอบครัวและสังคมชาวเขา 2) เพื่อศึกษาปัจจัยเกื้อกูลต่อการเสริมสร้างสุขภาวะองค์รวมตามหลักพุทธจิตวิทยาของครอบครัวและสังคมชาวเขา 3) เพื่อเสนอแนวทางการพัฒนาหลักพุทธจิตวิทยากับภูมิปัญญาท้องถิ่นในการเสริมสร้างสุขภาวะองค์รวมตามหลักพุทธจิตวิทยาของครอบครัวและสังคมชาวเขา ตำบลแม่อุสุ อำเภอท่าสองยาง จังหวัดตาก การศึกษานี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยดำเนินการใน 2 ขั้นตอนหลัก ได้แก่ การศึกษาเอกสารแหล่งปฐมภูมิพระไตรปิฎกอรรถกถา ทุติยภูมิ เอกสารงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง และการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้ให้ข้อมูลสำคัญจำนวน 20 รูป/คน จาก 6 กลุ่มตัวอย่าง ประกอบด้วย ผู้ให้ข้อมูลสำคัญด้านพระพุทธศาสนา ผู้ให้ข้อมูลสำคัญด้านจิตวิทยา/พุทธจิตวิทยา ผู้ให้ข้อมูลสำคัญด้านผู้นำชุมชน ปราชญชาวบ้านและตัวแทน โดยใช้การวิเคราะห์ข้อมูลใช้เทคนิค Content Analysis 6 Cs, Matrix Analysis และ Triangulation

ผลการวิจัยพบว่า

1) ปัญหาการเสริมสร้างสุขภาวะองค์รวมตามหลักพุทธจิตวิทยาของครอบครัวและสังคมชาวเขา มีแนวทางพัฒนาชุมชนแบบมีส่วนร่วมโดยมุ่งพัฒนา “คน ครอบครัวชุมชน” ควบคู่กันใน 4 ประการ ได้แก่ ด้านร่างกาย จิตใจ สังคม และจิตวิญญาณ

2) ปัจจัยเกื้อกูลต่อการเสริมสร้างสุขภาวะองค์รวมตามหลักพุทธจิตวิทยาของครอบครัวและสังคมชาวเขา ชาวเขาปะกากะยอ ในจังหวัดตาก ผสมผสานความเชื่อดั้งเดิมกับการปฏิบัติตามหลักธรรม ปัจจัยสำคัญคือความเชื่อเรื่องผี/บรรพบุรุษที่สอนให้เกรงกลัวต่อบาป ความเคารพผู้สูงอายุ ความสามัคคีในชุมชน และการใช้ชีวิตพึ่งพาธรรมชาติอย่างสมดุล มีอยู่ 3 ปัจจัย ได้แก่ ปัจจัยด้านครอบครัว ปัจจัยด้านสังคมและปัจจัยด้านจิตวิทยาเชิงพุทธ

3) แนวทางการพัฒนาหลักพุทธจิตวิทยากับภูมิปัญญาท้องถิ่นในการเสริมสร้างสุขภาวะองค์รวมตามหลักพุทธจิตวิทยาของครอบครัวและสังคมชาวเขา ตำบลแม่อุสุ อำเภอท่าสองยาง จังหวัดตาก การบูรณาการหลักพุทธจิตวิทยา (ภาวนา 4) ร่วมกับภูมิปัญญาท้องถิ่นปกาเกอะญอ (ความเชื่อเรื่องผี/ธรรมชาติ, ความสามัคคี) ช่วยเสริมสร้างสุขภาวะองค์รวมของชาวเขาในจังหวัดตาก โดยเน้นกระบวนการ มีส่วนร่วม ความเคารพธรรมชาติและการใช้หลักสติปัญญาจัดการปัญหาในระดับครอบครัวและสังคม ทำให้ชุมชนมีความเข้มแข็งและมีความสุข

เอกสารอ้างอิง

พระครูสิริรัตนานุวัตนานุวัตร และ ประยูร สุยะใจ. (2561). ยุทธศาสตร์ การสร้างรูปแบบการเสริมสร้างสุขภาวะองค์รวมของครอบครัวและสังคมตามแนวพุทธจิตวิทยาบูรณาการ (รายงานวิจัย), บัณฑิตวิทยาลัย: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

เพ็ญนภา ทรัพย์เจริญ และคณะ.(2566). บทบาทสถานภาพและทิศทางการพัฒนาองค์ความรู้และพื้นบ้านชาวไทยภูเขา, นนทบุรี: สถาบันการแพทย์แผนไทย กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข.

สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2566). แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13 (พ.ศ. 2566–2570). กรุงเทพมหานคร: สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ.

สุวิจักขณ์ ภานุสรณ์ฐากูร. (2563). กระบวนการพัฒนาจิตเพื่อเสริมสร้างสุขภาวะองค์รวมตามแนวพุทธ จิตวิทยาและการปฏิบัติตามกฎแห่งแรงดึงดูด [ดุษฎีบัณฑิตพุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต, มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย].

Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development: Experiments by nature and design. Harvard University Press.

Mahatthanadull, S. (2006). Mental balance and well-being: Building bridges between Buddhism and Western psychology. Mahidol University.

Mahatthanadull, S., & Mahatthanadull, S. (2020). Holistic well-beings promotion for balanced way of life according to Buddhist psychology. Journal of MCU Buddhasocial Review, 5(2), 1–15.

Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50(4), 370–396.

Nature Portfolio. (2025). Defining bhāvanā through the PAL framework: Grounded theory insights from long-term IAM®-35 practitioners. Humanities and Social Sciences Communications, 12, Article 1234. https://doi.org/10.1057/s41599-025-05783-y

Phra Brahmagunabhorn (P. A. Payutto). (2016). Buddhist economics: A middle way for the marketplace. Buddhadhamma Foundation.

Phatthanaphraiwan, S., et al. (2025). Reciprocal relations in the Karen highlands of northern Thailand. People and Nature, 7(2), 1–18. https://doi.org/10.1002/pan3.70011

Santasombat, Y. (2003). Space of resistance and place of local knowledge in Karen ecological movement of northern Thailand: The case of Pgaz K'Nyau villages in Mae Lan Kham River Basin. Chiang Mai University.

Suansunandha Philosophy Center. (2025). Linking the Inner Development Goals (IDG) to Bhāvanā 4 (ภาวนา 4) in Buddhism: A conceptual integration. Suan Sunandha Rajabhat University.

Wallace, B. A., & Shapiro, S. L. (2006). Mental balance and well-being: Building bridges between Buddhism and Western psychology. American Psychologist, 61(7), 690–701.

World Health Organization. (2021). Constitution of the World Health Organization: Basic documents (49th ed.). WHO Press.