การประยุกต์หลักพรหมวิหาร 4 เพื่อการอยู่ร่วมกันอย่างสันติในสังคมปัจจุบัน

พระครูญาณวิจักขณ์ เสนาชุม; พระครูปริยัติกาญจนกิจ

ผู้แต่ง

พระครูญาณวิจักขณ์ เสนาชุม มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาลัยสงฆ์พุทธปัญญาศรีทวารวดี,
พระครูปริยัติกาญจนกิจ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาลัยสงฆ์กาญจนบุรี ศรีไพบูลย์

บทคัดย่อ

บทความนี้มุ่งศึกษาการประยุกต์ใช้หลักพรหมวิหาร 4 ในฐานะกรอบจริยธรรมเชิงพุทธสำหรับการอยู่ร่วมกันอย่างสันติในสังคมร่วมสมัย ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงทางสังคม เศรษฐกิจ และเทคโนโลยีที่ส่งผลให้เกิดความขัดแย้ง ความแตกต่างทางความคิด และความตึงเครียดระหว่างบุคคลและกลุ่มสังคมมากขึ้น การวิจัยนี้ใช้วิธีการศึกษาวิเคราะห์เอกสารจากพระไตรปิฎก คัมภีร์อรรถกถา และงานวิชาการด้านพุทธศาสนาและสันติศึกษา เพื่อนำมาสังเคราะห์เป็นกรอบแนวคิดเชิงพุทธสำหรับการสร้างสังคมสันติสุข ผลการศึกษาพบว่า หลักพรหมวิหาร 4 ได้แก่ เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา สามารถพัฒนาเป็นกรอบจริยธรรมสำหรับการอยู่ร่วมกันในสังคมได้อย่างเป็นระบบ โดยเมตตาและกรุณาช่วยส่งเสริมความเข้าใจและความเอื้ออาทรต่อผู้อื่น มุทิตาช่วยลดความอิจฉาและการแข่งขันเชิงลบ ขณะที่อุเบกขาช่วยสร้างความเป็นธรรมและความสมดุลในการตัดสินใจ เมื่อบูรณาการหลักธรรมเหล่านี้เข้ากับกระบวนการพัฒนาจิตใจ การสื่อสารอย่างมีจริยธรรม และการจัดการความขัดแย้ง จะสามารถนำไปสู่ความสัมพันธ์ที่เกื้อกูล ความสมานฉันท์ และความร่วมมือในสังคมบทความเสนอกรอบแนวคิดที่เรียกว่า Brahmavihāra Ethics Model ซึ่งแสดงให้เห็นว่าพรหมวิหาร 4 สามารถทำหน้าที่เป็นพื้นฐานทางจริยธรรมในการสร้างการอยู่ร่วมกันอย่างสันติในสังคมร่วมสมัย และสามารถประยุกต์ใช้ในระดับบุคคล ครอบครัว ชุมชน และสังคมโดยรวม เพื่อส่งเสริมการพัฒนามนุษย์และสังคมสู่ความสันติสุขอย่างยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง

กระทรวงศึกษาธิการ. (2548). การพัฒนาคุณภาพการบริหารการศึกษาตามระบบคุณธรรม. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว.

กิตต์ นิรันต์พานิช. (2525). จากใจให้คุณครูและนักบริหารท่ัวไป. กรุงเทพมหานคร : บริษัท เพรสมีเดียจากัด.

จิรกิติยา บุญครองทรัพย์. (2525). ความรักกับพรหมวิหาร 4 : จิตวิทยาแห่งความสัมพันธ์ที่ยั่งยืน. วารสารมหาจุฬาวิชาการ, 12(2), 1-16.

เจริญชัย กุลวัฒนาพร. (2564). การประยุกต์ใช้หลักพุทธธรรมกับการบริหารจัดการความขัดแย้งในองค์กร. วารสารวิจยวิชาการ, 4(3), 283–296.

บูชิตร์ โมฆรัตน์ 2560 ความสัมพันธ์ระหว่างหลักพรหมวิหารธรรมกับจรรยาบรรณของครูท่ีมีต่อศิษย์ วารสารบัณฑิตศึกษามหาจุฬาขอนแก่น, 4 (1): 1-14.

บุญวัฒน์ บุญทะวงศ์. (2020). Peace: Aims for coexistence in society. MCU Haripunchai Review, 4(1), 115–124.

ประเสริฐ ปญฺโญภาโส. (2567). การสร้างความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลตามหลักพรหมวิหาร. วารสารพุทธนวัตกรรมและการจัดการ, 7(2), 186–194.

ปารจรีย์ ปรมัตถ์เศรษฐ์. (2568). การบูรณาการพรหมวิหาร 4 กับแนวคิดภาวะผู้นำร่วมสมัยในสังคมไทย. วารสาร มจร พุทธศาสตร์ปริทรรศน์, 9(3), 16–30.

พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). (2551). พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม. พิมพ์ครั้ง ที่ 11. กรุงเทพมหานคร : บริษัท สหธรรมิก จำกัด.

พระพุทธโฆสาจารย์. วิสุทธิมรรค. แปลโดย สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสภมหาเถร). กรุงเทพฯ: มหามกุฏราชวิทยาลัย.

พระมหาธารภัทร ณ โสภโณ. (2566). พรหมวิหารธรรมเพื่อการพัฒนาสังคม. วารสารนวังคสัตถุสาสน์ปริทรรศน์. 1(1), 82-93.

พระครูปลัดไพฑูรย์ เมธิโก (มหาบุญ). (2557). พรหมวิหาร: ธรรมแนวทางการแก้ไขความขัดแย้งของสังคมไทย. Princess of Naradhiwas University Journal of Humanities and Social Sciences, 1(2), 55-64.

พระใหม่ เพ็ญบุญ. (2024). พรหมวิหาร 4 สัมพันธภาพในครอบครัว และความผาสุกทางจิตใจของประชาชน เขตลาดพร้าว กรุงเทพมหานคร. วารสารมหาจุฬาวิชาการ, 11(2), 197-216.

พระศุภกร ปญฺญาพโล (ภู่ทอง) และปัณณพงศ์ วงศ์ณาศร. (2568). การพัฒนาความฉลาดทางอารมณ์ของนักเรียนด้วยหลักพุทธธรรม. วารสาร มจร ปรัชญาปริทรรศน์, 8(2), 242-252.

พระมหารักศักดิ์ ปญฺญาวุฑฺโฒ (บุญชัย). (2566). แนวทางการส่งเสริมการครองคนตามหลักพรหมวิหาร 4 สำหรับผู้บริหารการศึกษาในศตวรรษที่ 21. วารสารมณีเชษฐาราม วัดจอมมณี, 5(3), 100-117.

พระครูปลัดสุวัฒนโพธิคุณ. (2563). การประยุกต์ใช้หลักพรหมวิหาร 4 ในการพัฒนาสังคม. วารสารพุทธสังคมวิทยาปริทรรศน์, 5(1), 23–35.

พระครูวาปีจันทคุณ. (2564). แนวทางการส่งเสริมหลักพรหมวิหารธรรมเพื่อสันติภาพ. วารสารสันติศึกษา, 9(2), 85–98.

พระณัฐพงษ์ สิริสุวณฺโณ. (2563). การประยุกต์ใช้หลักพรหมวิหาร 4 ในการบริหารงานองค์การบริหารส่วนตำบล. วารสารพุทธบริหารศึกษา, 4(2), 67–80.

พระมหาสุทิตย์ อาภากโร. (2560). พระพุทธศาสนากับการพัฒนาสังคมไทยในศตวรรษที่ 21. วารสารพุทธศาสตร์ศึกษา, 8(2), 15–28.

พระมหาหรรษา ธมฺมหาโส. (2564). พระพุทธศาสนากับการสร้างสันติภาพในสังคมร่วมสมัย. วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์ มจร, 9(1), 1–15.

ภัทรชัย อุทาพันธ์, ประชัน ชะชิกุล, วิเชียร แสนมี, และประภาส แก้วเกตุพงษ์. (2565). การอยู่ร่วมกันอย่างสมานฉันท์และสันติสุขบนพื้นฐานของความหลากหลายในสังคมพหุวัฒนธรรม กรณีศึกษาชุมชนบ้านไร่ ตำบลสบป่อง อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน. วารสารสังคมศาสตร์และศาสตร์รวมสมัย, 3(2), 1–12.

มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกฉบับภาษาไทย. กรุงเทพมหานคร: มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

สมภาร พรมทา. (2559). พุทธจริยศาสตร์เชิงเหตุผล. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

สุรารักษ์ โชติดัมโม. (2565). การประยุกต์ใช้หลักพรหมวิหาร 4 เพื่อการดำเนินชีวิตของชุมชน. วารสาร มจร อุบลปริทรรศน์, 7(1), 105–118.

ฮาซันอักริม ดงนะเด็ง, ศิริประภา พรุเพชรแก้ว, นูรอัลฮายา ตาแมะ, อาณีรา กลามอ, สุนิตา มะแซ และนัจมีย์ หมัดหมาน. (2568). แนวทางส่งเสริมการอยู่ร่วมกันอย่างสันติในสังคมพหุวัฒนธรรมระหว่างชาวไทยพุทธและชาวไทยมุสลิม กรณีศึกษา : เทศบาลเมืองรูสะมิแล อำเภอเมือง จังหวัดปัตตานี. วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์ มจร, 13(6), 2319–2332.

Barash, D. P., & Webel, C. (2018). Peace and conflict studies (4th ed.). Sage Publications.

Galtung, J. (1996). Peace by peaceful means: Peace and conflict, development and civilization. Oslo: International Peace Research Institute.

Gethin, R. (1998). The foundations of Buddhism. Oxford University Press.

Harvey, P. (2013). An introduction to Buddhist ethics: Foundations, values and issues. Cambridge: Cambridge University Press.

Keown, D. (2005). Buddhist ethics: A very short introduction. Oxford University Press.

Penboon, M. (2567). Four Brahmavihara, family relationship and psychological well-being of people at Ladphrao District, Bangkok. Mahachula Academic Journal, 11(2), 197–216.