โยนิโสมนสิการในยุคอัลกอริทึม: พุทธนวัตกรรมเพื่อพัฒนาการรู้เท่าทันข้อมูลข่าวสารบนแพลตฟอร์มออนไลน์

บทคัดย่อ

บทความวิชาการเรื่อง “โยนิโสมนสิการในยุคอัลกอริทึม: พุทธนวัตกรรมเพื่อพัฒนาการรู้เท่าทันข้อมูลข่าวสารบนแพลตฟอร์มออนไลน์” มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ ได้แก่ 1) เพื่อศึกษาหลักโยนิโสมนสิการตามแนวพระพุทธศาสนาในฐานะกระบวนการคิดอย่างแยบคายและมีเหตุผล 2) เพื่อวิเคราะห์ผลกระทบของอัลกอริทึมและแพลตฟอร์มออนไลน์ที่มีต่อการรับรู้และการรู้เท่าทันข้อมูลข่าวสารของผู้ใช้ในสังคมดิจิทัล และ 3) เพื่อเสนอแนวทางพุทธนวัตกรรมโดยบูรณาการหลักโยนิโสมนสิการเพื่อพัฒนาการรู้เท่าทันข้อมูลข่าวสารบนแพลตฟอร์มออนไลน์อย่างมีสติและวิจารณญาณ บทความนี้เป็นการศึกษาวิเคราะห์เชิงเอกสาร โดยอาศัยการสังเคราะห์ข้อมูลจากพระไตรปิฎก เอกสารทางพระพุทธศาสนา และเอกสารวิชาการร่วมสมัยที่เกี่ยวข้องกับการรู้เท่าทันสื่อ สารสนเทศ และสภาพแวดล้อมดิจิทัล

            ผลการศึกษาพบว่า โยนิโสมนสิการเป็นหลักธรรมที่มุ่งให้มนุษย์คิดอย่างถูกวิธี พิจารณาเหตุปัจจัยอย่างรอบด้าน และรู้จักแยกแยะคุณ โทษ เหตุ และผลของสิ่งที่รับรู้ อันเป็นฐานสำคัญของการใช้ปัญญาอย่างมีสติ ในขณะที่ยุคอัลกอริทึมทำให้การรับรู้ข้อมูลข่าวสารของผู้ใช้มิได้เป็นไปอย่างอิสระทั้งหมด แต่ถูกกำหนดผ่านกระบวนการคัดเลือก จัดลำดับ และผลักดันเนื้อหาของแพลตฟอร์มออนไลน์ ส่งผลให้ผู้ใช้มีโอกาสเผชิญกับข้อมูลที่ซ้ำกรอบความคิดเดิม ข้อมูลที่เร้าอารมณ์ และข้อมูลที่บิดเบือนหรือคลาดเคลื่อนจากข้อเท็จจริงได้ง่ายขึ้น ผู้เขียนเห็นว่า การรู้เท่าทันข้อมูลข่าวสารในยุคปัจจุบันจึงไม่ควรจำกัดอยู่เพียงการตรวจสอบแหล่งที่มาหรือความถูกต้องของข้อมูลเท่านั้น แต่ควรขยายไปสู่การตรวจสอบตนเองในระดับความคิด อารมณ์ และอคติภายในด้วย

            บทความนี้เสนอว่า การบูรณาการหลักโยนิโสมนสิการกับแนวคิดการรู้เท่าทันสื่อและสารสนเทศสามารถพัฒนาเป็นพุทธนวัตกรรมได้อย่างเป็นรูปธรรม โดยเน้นการฝึกให้ผู้ใช้สื่อดิจิทัลรู้จักหยุดคิดก่อนเชื่อ ใคร่ครวญก่อนแชร์ และพิจารณาผลกระทบก่อนสื่อสาร แนวทางดังกล่าวจะช่วยสร้างพลเมืองดิจิทัลที่มีสติ มีวิจารณญาณ และมีความรับผิดชอบต่อสังคมมากยิ่งขึ้น อันจะนำไปสู่การใช้เทคโนโลยีอย่างสร้างสรรค์ สมดุล และสอดคล้องกับหลักปัญญาในพระพุทธศาสนา